Emma Pedreira fala dos cemiterios cunha mestura de curiosidade intelectual, respecto e fascinación estética. Para ela non son só lugares asociados á ausencia ou ao loito, senón auténticos arquivos vivos da memoria colectiva. A escritora coruñesa leva anos percorrendo Galicia nunha viaxe que combina literatura, investigación lingüística e observación patrimonial, unha experiencia que cristalizou no libro As horas mortas. Viaxes e conversas por cemiterios galegos.
O proxecto naceu da vontade de explorar os camposantos como espazos culturais e humanos. Ao longo do camiño foi atopando voces diversas —poetas, enterradores, docentes, campaneiras, historiadoras ou persoal sanitario— que lle permitiron construír un mosaico arredor da relación da sociedade galega coa morte.
Unha das últimas paradas dese percorrido foi o cemiterio de Santa Mariña de Covelo. A visita, explica, xurdiu case por casualidade, durante un dos desprazamentos do proxecto Palabra e Memoria, unha iniciativa centrada na análise da presenza do galego nos cemiterios da comunidade.
A autora relata que, unha vez completada a primeira fase do proxecto —na que se procurou documentar polo menos un cemiterio de cada municipio galego—, o traballo entrou nunha etapa máis profunda, centrada nos cemiterios parroquiais. Foi nese contexto cando chegaron a Covelo, coincidindo cunha viaxe a Ribadavia para presentar o seu libro.
“Sempre aproveitamos os desprazamentos para parar e observar os cemiterios dos lugares polos que pasamos. A curiosidade e o traballo nunca rematan”, comenta.
Da análise realizada en Santa Mariña de Covelo extráense conclusións tanto lingüísticas como patrimoniais. No relativo á lingua, atoparon sete placas e lápidas en galego entre os 294 enterramentos documentados, unha porcentaxe que supera lixeiramente o 2 % e que, segundo sinala Pedreira, encaixa na media que o proxecto está a detectar en Galicia.
Pero máis alá dos datos, o que realmente chamou a atención da escritora foi a singularidade estética e arquitectónica do lugar. Describe un cemiterio exento, separado da igrexa parroquial, no que conviven unha zona moderna de nichería axardinada e unha parte antiga perfectamente delimitada. Especialmente rechamantes resultáronlle as tres portas metálicas de estilo modernista, decoradas con coroas funerarias e motivos florais, así como a presenza de grandes árbores integradas na paisaxe do recinto.
Pedreira considera que os cemiterios galegos forman parte dun patrimonio escasamente valorado. De feito, asegura que un dos grandes logros de As horas mortas foi precisamente contribuír a cambiar a percepción social destes espazos.
“O libro abriu moitos ollos cara á consideración dos cemiterios como lugares que merecen ser coñecidos e explorados”, sostén. A acollida da obra foi medrando lentamente, nun proceso que a autora define como “un camiño pausado”, afastado das modas efémeras. As presentacións continúan, especialmente naquelas localidades que aparecen recollidas no libro, e nalgúns casos mesmo compleméntanse con visitas guiadas aos camposantos.
Lonxe de dar por pechado este universo de investigación, Emma Pedreira continúa afondando na relación entre memoria, morte e territorio. Nos próximos meses comezará a gravación dun documental baseado en As horas mortas e traballa xa en dous monográficos dedicados aos cemiterios de Santo Amaro da Coruña e Pontevedra.
Ao mesmo tempo, prepara unha investigación sobre os rituais funerarios desde unha perspectiva de xénero, mentres segue percorrendo cemiterios singulares e pouco coñecidos de Galicia coa intención de construír unha segunda parte do libro.
Porque, para Emma Pedreira, cada cemiterio é unha historia aberta. Un espazo onde a pedra, a lingua e a memoria continúan falando baixiño.
