Hai parroquias que gardan a súa historia entre documentos antigos e outras que a conservan escrita sobre a propia paisaxe. San Mateo de Oliveira, no sur do concello de Ponteareas, pertence a estas últimas. O seu territorio constitúe un auténtico percorrido por máis de dous mil anos de historia, desde os primeiros asentamentos castrexos ata a configuración da Galicia medieval, pasando pola presenza romana e pola evolución das comunidades rurais que aínda hoxe manteñen vivo un valioso legado patrimonial.
Situada nunha posición estratéxica entre as parroquias de Arcos, Celeiros, Fontenla, Angoares e Moreira, e facendo linde co municipio de Salvaterra de Miño, San Mateo de Oliveira conta actualmente con 574 habitantes, un máis ca no ano anterior. A súa poboación distribúese entre os lugares do Agrelo, Alcázar, Asperón, Calandro, A Capela, Carrascal, A Chan, A Cheira, O Cruceiro, A Cuña, As Godallas, A Manga, O Outeiro, A Pedreira, Penavella, O Piñeiro, Puzo, As Rozas, A Silva, O Val do Eido, Vera e Vilafría, formando unha paisaxe tipicamente rural onde tradición e natureza seguen estreitamente unidas.
A herdanza da antiga Uluvaria
Poucas parroquias conservan unha ligazón histórica tan marcada coa Idade Media como San Mateo de Oliveira. O seu nome remite á antiga Uluvaria ou Ulvaria, unha ampla demarcación medieval integrada tamén por San Lourenzo de Oliveira, Santiago de Oliveira e pola desaparecida parroquia de Santa Cruz de Oliveira.
Os historiadores consideran que o topónimo procede da abundancia de oliveiras existentes neste territorio, un cultivo pouco habitual no interior galego que chegou a dar nome a toda unha comarca medieval.
A importancia deste espazo xa aparece reflectida na documentación do século XII. En 1156, o rei Afonso VII ratificaba diferentes propiedades situadas neste territorio, confirmando o peso económico e administrativo que a antiga Uluvaria tiña na organización do Reino de Galicia.
Da cultura castrexa á romanización
Moito antes de que existise a parroquia actual, estas terras xa estaban habitadas.
No lugar coñecido como O Casal, onde hoxe se levanta a capela de San Amaro, localízase un dos principais enclaves arqueolóxicos da parroquia. Trátase dun antigo castro posteriormente ocupado durante a época romana, no que aínda se poden identificar restos de foxos defensivos e terrazas artificiais.
As escavacións e os achados realizados ao longo do tempo permitiron documentar fragmentos de cerámica castrexa, tégulas romanas, ánforas e outros materiais que evidencian unha continuidade de ocupación durante séculos.
Todo apunta á existencia dun pequeno asentamento agrícola romano asociado ao antigo castro, aproveitando as excelentes condicións do territorio e a proximidade dos cursos fluviais.
A igrexa sobre unha necrópole medieval
O principal símbolo relixioso da parroquia é a igrexa de San Mateo, construída no século XVIII.
O templo ergueuse sobre os restos dunha antiga necrópole medieval, o que converte este espazo nun lugar de especial relevancia histórica.
Xunto á igrexa sobresaen tamén o cruceiro do cemiterio, exemplo da arte popular galega, e a propia capela de San Amaro, que constitúe un dos edificios máis singulares do patrimonio parroquial pola súa localización sobre un espazo arqueolóxico de enorme valor.
O río Uma, eixo natural da parroquia
A identidade de San Mateo de Oliveira tamén está profundamente ligada á auga.
O río Uma, afluente do Tea, percorre parte do territorio acompañado por numerosos regatos, entre eles o Rego Xinzo, todos pertencentes á conca hidrográfica do Miño-Sil.
Ao longo dos séculos, estes cursos fluviais favoreceron a instalación de numerosos muíños tradicionais, fundamentais para a economía agrícola da parroquia.
Na actualidade, o tramo baixo do río acolle a coñecida Senda do Río Uma, un espazo natural moi frecuentado por sendeiristas e amantes da natureza que permite descubrir unha paisaxe dominada pola vexetación de ribeira e polos antigos elementos etnográficos.
Un rural con actividade económica
A pesar do seu marcado carácter rural, San Mateo de Oliveira mantén unha actividade económica diversa.
Na parroquia desenvolven a súa actividade empresas e establecementos como Panadería A Broa, Transportes Plimera, o Café Bar Yoel, TOGICA Maderas y Derivados S.L., a súa Casa Cultural e outras iniciativas industriais e relacionadas coa destilación de bebidas alcohólicas, que contribúen á xeración de emprego e á dinamización económica da zona.
Tradicións que continúan vivas
A vida social da parroquia alcanza o seu momento culminante co calendario festivo.
Entre as celebracións máis destacadas figura a romaría da Virxe do Carme, considerada unha das máis concorridas da contorna, ademais das festas na honra de San Mateo, patrón da parroquia, e de San Mauro.
Cada ano, estas celebracións reúnen á veciñanza e a numerosos visitantes arredor da música, a gastronomía, os actos relixiosos e a convivencia, mantendo vivo un patrimonio inmaterial que forma parte da identidade colectiva de San Mateo de Oliveira.
Un territorio onde a historia continúa presente
San Mateo de Oliveira é moito máis ca unha parroquia rural. É un espazo onde a arqueoloxía, a historia medieval, o patrimonio relixioso, a natureza e as tradicións populares conviven nun equilibrio pouco frecuente.
Cada castro, cada camiño, cada regato e cada festa lembran que este pequeno territorio do sur de Ponteareas foi, e continúa sendo, unha peza esencial para comprender a evolución histórica dunha comarca que conserva con orgullo as súas raíces e a súa memoria.
