Hai nomes que utilizamos durante toda a vida sen deternos a pensar que historia agochan. Hérdanse de pais e avós, serven para dicir de onde somos ou cara a onde imos e acaban parecéndonos tan naturais que poucas veces nos preguntamos pola súa orixe.
En Covelo acontece algo especialmente curioso.
Sobre o papel existen dúas parroquias con denominacións perfectamente diferenciadas: Covelo (Santa Mariña) e Santiago de Covelo. Así figuran administrativamente e así aparecen na cartografía oficial.
Porén, abonda con escoitar os veciños para descubrir outra xeografía.
Na fala cotiá, Covelo (Santa Mariña) é habitualmente Santa Mariña, mentres que Santiago de Covelo e, especialmente, a súa vila, quedan asociados simplemente a Covelo.
De aí nace unha pregunta aparentemente sinxela:
Por que os veciños din Santa Mariña e Covelo cando os nomes oficiais son Covelo (Santa Mariña) e Santiago de Covelo?
A documentación dispoñible permite reconstruír unha parte da historia. Pero non toda. E aí reside precisamente o interese desta investigación.
Covelo existía antes ca as dúas parroquias actuais
Unha das principais pistas aparece na Enciclopedia Galega Universal (EGU) cando aborda a organización territorial existente durante o Antigo Réxime.
A obra recolle a existencia dunha antiga xurisdición de Covelo, pertencente ao conde de Amarante e integrada por distintas parroquias. Entre elas figuraba unha parroquia denominada tamén Covelo, que a propia enciclopedia identifica como a «parroquia homónima (posteriormente dividida en Covelo e Santiago de Covelo)».
O dato resulta fundamental para entender o crebacabezas.
Antes das dúas parroquias actuais xa existía unha realidade parroquial denominada Covelo. Nalgún momento posterior, aquela parroquia acabou dividida en dúas:
Covelo e Santiago de Covelo.
Isto permite establecer unha primeira conclusión relevante: o topónimo Covelo é anterior á actual división parroquial e á configuración municipal tal e como hoxe a coñecemos.
Pero aparece inmediatamente unha nova pregunta: que aconteceu con aquel nome despois da división?
Santa Mariña, a parroquia que lle deu nome ao concello
A propia Enciclopedia Galega Universal proporciona outra pista.
Cando describe Covelo (Santa Mariña), defínea como a parroquia que, baixo a advocación de santa Mariña, «dá nome ao concello de Covelo».
O dato resulta especialmente significativo porque introduce un aparente paradoxo.
A parroquia relacionada historicamente co nome do municipio sería Covelo (Santa Mariña). Porén, na linguaxe cotiá dos veciños é precisamente esta parroquia a que acabou sendo coñecida simplemente como Santa Mariña.
Mentres tanto, Covelo quedou fortemente asociado á vila e ao centro municipal, situados en Santiago de Covelo.
Como se produciu ese desprazamento do nome?
Santiago de Covelo xa era a capital no século XIX
Aquí entra en escena outra fonte histórica: o Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar, de Pascual Madoz.
No século XIX, Madoz xa diferenciaba entre Covelo (Santa Marina) e Covelo (Santiago).
E ao describir Santiago de Covelo facíao como:
«feligresia cap. del ayunt. de su nombre».
É dicir, era a parroquia que exercía como capital do concello. A documentación recollida no artigo sinala tamén que alí se atopaba a Casa del Ayuntamiento.
Esta circunstancia abre unha hipótese especialmente suxestiva.
Se Santiago de Covelo concentraba a capitalidade, a Casa do Concello e progresivamente boa parte das funcións administrativas e urbanas do municipio, puido o nome Covelo ir identificándose popularmente con ese centro ata acabar desprazando na fala cotiá o nome completo de Santiago de Covelo?
A documentación consultada permite formulalo como hipótese, pero aínda non demostrar que esa fose a orixe exacta do uso actual.
«Vou a Covelo»: tres palabras que explican un territorio
Probablemente sexa unha expresión cotiá a que mellor permita comprender o sucedido.
Un veciño de Paraños pode dicir:
«Vou a Covelo».
Quen o escoita sabe perfectamente que quere dicir.
Non está anunciando necesariamente que vaia á parroquia oficialmente denominada Covelo (Santa Mariña). Está dicindo que se despraza á vila, ao centro municipal.
E esa vila atópase en Santiago de Covelo.
A lingua popular construíu así o seu propio mapa.
Covelo pode ser o nome do concello.
Covelo pode designar a vila.
Historicamente, Covelo foi tamén o nome daquela realidade parroquial anterior á división.
E o mesmo topónimo permanece na denominación oficial de Covelo (Santa Mariña).
O contexto resolve o que sobre o papel podería parecer unha confusión.
Dicir «Son de Paraños» expresa unha identidade parroquial.
Dicir «Son do concello de Covelo» sitúa a persoa dentro do municipio.
Dicir «Vou a Covelo» significa habitualmente dirixirse á vila.
E dicir «Vou ao Concello» pode significar acudir á propia Casa do Concello ou referirse á institución municipal.
Un único topónimo acabou funcionando, polo tanto, a diferentes escalas territoriais e sociais.
E por que Santa Mariña perdeu o «Covelo» na fala cotiá?
A outra metade do enigma resulta igualmente interesante.
Se a denominación administrativa é Covelo (Santa Mariña), por que os veciños adoitan chamala unicamente Santa Mariña?
A resposta aínda non está documentada de maneira concluínte.
Pero existe unha explicación plausible: a necesidade de diferenciar dous espazos que compartían historicamente o mesmo topónimo.
A medida que Covelo puido ir identificándose coa vila e coa capital municipal situada en Santiago, chamar Santa Mariña á outra parroquia proporcionaría aos habitantes unha forma sinxela e eficaz de evitar equívocos.
Así, a linguaxe puido resolver por si mesma un problema que a nomenclatura administrativa facía máis complexo:
Santa Mariña, por unha banda.
Covelo, pola outra.
Non necesariamente porque os nomes oficiais cambiasen, senón porque os veciños necesitaban entenderse.
Catro pistas e unha incógnita
As fontes manexadas permiten debuxar, polo momento, unha posible secuencia histórica.
Primeiro estivo Covelo, un topónimo antigo relacionado cunha xurisdición e cunha parroquia homónima.
Despois aquela parroquia foi dividida en Covelo e Santiago de Covelo, segundo recolle a EGU.
Máis tarde, ou paralelamente a ese proceso, Santiago de Covelo consolidou a súa condición de capital municipal, documentada polo menos no século XIX.
E o uso cotián puido acabar facendo o resto: Covelo asociaríase progresivamente á vila e Santa Mariña serviría para identificar sen confusión a outra parroquia.
É unha explicación coherente.
Pero continúa sendo unha hipótese.
Falta a peza máis difícil de atopar: saber cando se comezou a falar desta maneira.
Os documentos que poderían resolver o misterio
Determinalo esixe continuar buscando.
Os padróns de habitantes poderían mostrar como se foron rexistrando os lugares ao longo do tempo. A cartografía histórica permitiría comprobar que nome recibían a vila e as parroquias en diferentes épocas. As escrituras notariais, a documentación municipal e parroquial ou os censos poderían achegar novas pistas.
E existe unha fonte que nas investigacións de historia local pode resultar tan valiosa como os arquivos: a memoria oral.
Como chamaban a estas parroquias os avós e bisavós dos actuais habitantes?
Dicían xa Santa Mariña e Covelo?
Empregábase Santiago con maior frecuencia ca hoxe?
Os habitantes doutras parroquias utilizaban os mesmos nomes que os que vivían nas proximidades da vila?
As respostas poderían axudar a determinar se estamos ante un costume de séculos ou diante dunha evolución relativamente recente.
Cando o nome oficial non é o nome vivido
A historia de Santa Mariña e Covelo lembra, ademais, algo fundamental: a organización administrativa e a xeografía que habitan as persoas non sempre coinciden exactamente.
Os nomenclátores fixan denominacións. Os mapas debuxan límites. As administracións necesitan identificar inequivocamente cada territorio.
Pero os habitantes fan algo diferente: viven os lugares e noméanos.
E eses nomes transmítense de xeración en xeración, cambian, acúrtanse, adquiren novos significados e acaban converténdose nunha forma de identidade.
Por iso estudar como os veciños chaman ao seu territorio pode proporcionar tanta información como coñecer cal é a súa denominación administrativa.
Unha investigación aberta aos veciños
A día de hoxe, a documentación manexada permite soster algúns feitos: Covelo é un topónimo histórico anterior á configuración actual; existiu unha parroquia homónima que, segundo a EGU, posteriormente foi dividida en Covelo e Santiago de Covelo; a actual Covelo (Santa Mariña) aparece identificada por esa mesma fonte como a parroquia que dá nome ao municipio; e Santiago de Covelo exercía xa como capital municipal no século XIX.
O que aínda falta por descubrir é quizais o máis fascinante:
En que momento deixaron os veciños de necesitar dicir Santiago de Covelo e Covelo (Santa Mariña) para que abondase con dicir Covelo e Santa Mariña?
Pode que a resposta permaneza gardada nun vello mapa, nunha escritura esquecida, nun padrón parroquial ou nunha fotografía cunha anotación no reverso.
Ou quizais sobreviva aínda na memoria dos maiores.
Por iso esta historia non remata aquí.
Diario Luso-Galaico convida a quen conserve documentos antigos, mapas, fotografías, escrituras, padróns ou testemuños sobre as denominacións históricas de Santa Mariña, Santiago de Covelo e a vila a contribuír a unha investigación que permanece aberta.
Porque descubrir por que un pobo chama aos seus lugares dunha determinada maneira non consiste unicamente en resolver unha curiosidade toponímica.
É reconstruír a forma na que unha comunidade aprendeu, xeración tras xeración, a nomearse a si mesma.
