A historia da emigración galega non se entende só a través de cifras nin de barcos saíndo do porto de Vigo rumbo a América. Enténdese, sobre todo, a través de vidas concretas. De nomes e apelidos. De silencios, regresos e despedidas. De mulleres que sostiveron familias enteiras e de homes que cruzaron o océano coa esperanza dun futuro mellor.
En Mondariz, esa historia ten un nome propio: Rosa Outerelo, coñecida como “Rosa da Carrapata”. E hoxe é o seu bisneto —neto de Aurelio— quen reconstrúe e reivindica a memoria dunha liña familiar que resume, coma poucas, o marco vital da Galicia rural entre finais do século XIX e boa parte do XX.
Rosa da Carrapata: raíz e resistencia
Rosa Outerelo naceu en Mondariz pobo nun contexto social especialmente duro para as mulleres. O 7 de xullo de 1897 deu a luz a Aurelio Outerelo estando solteira. Na Galicia daquela época, esa condición non era un simple dato administrativo: era unha marca social que acompañaba toda a vida.
Aurelio foi inscrito como fillo de solteira e conservou sempre o apelido materno. Mesmo despois de que Rosa casase con Domingo Lage Berea e formase unha familia numerosa —catorce fillos—, o seu primoxénito nunca foi recoñecido legalmente polo padrasto. O alcume “da Carrapata”, transmitido de nai a fillo, reforzaba publicamente a súa vinculación coa liña materna.
Nunha comunidade pequena como Mondariz, onde todo se sabía e todo se comentaba, ese detalle non pasaba desapercibido.
Mais a vida de Rosa deu un xiro inesperado. Ela e o seu marido coidaron durante anos dun sacerdote ancián de Mondariz, propietario dun importante patrimonio. Tras o seu falecemento, herdaron casa, cartos, fincas e unha propiedade coñecida como “A Telleira”, vinculada a unha antiga fábrica de tellas.
Aquel feito marcou un punto de inflexión. Rosa pasou de ser unha muller do rural marcada pola maternidade en solitario a vivir nunha posición acomodada, algo excepcional na época. A súa figura converteuse no eixo dunha liña familiar que chega viva ata hoxe.
“Reivindicala é facer xustiza”, explica o seu bisneto. “Non foi só unha muller do seu tempo. Foi fundacional. Sen ela, esta familia non existiría tal e como é hoxe”.
Aurelio Outerelo: emigrar con 14 anos
Se Rosa representa a raíz, Aurelio encarna a emigración.
Nado en 1897 en Mondariz, marchou cara á Arxentina con apenas 14 anos. Como tantos mozos galegos de comezos do século XX, levaba na maleta pouco máis ca esperanza. América era o destino de quen buscaba escapar da precariedade do rural e abrir camiño.
En Bos Aires coñeceu a Jesusa Fernández Gómez, natural de Matalobos (A Estrada), tamén nacida en 1897 e coñecida como “A Brasileira” polas conexións familiares co Brasil. A súa relación naceu no exilio, nun espazo compartido por galegos que botaban de menos a súa terra, a lingua e as raíces.
Casaron arredor de 1928, segundo consta no Rexistro Civil da Cidade de Bos Aires.
O regreso e a fractura da guerra
Como tantas parellas emigrantes, decidiron volver. A finais de 1931 ou comezos de 1932 regresaron a Mondariz, xa como matrimonio consolidado e con descendencia.
Tiveron tres fillos:
-
Celia Outerelo (nada en Bos Aires en 1931),
-
Aurelio Outerelo (nado en Mondariz en 1932),
-
Alicia Outerelo (1934, Mondariz).
Mais o contexto político volveu romper a estabilidade. Tras o golpe de Estado de 1936 e o estalido da Guerra Civil, Aurelio —ideoloxicamente contrario ao bando sublevado— decidiu marchar de novo para a Arxentina.
Ao regresar a Galicia a finais dos anos cincuenta, Aurelio coñeceu a que sería a súa muller, María del Carmen, máis coñecida como Maruja da Catela, en Santa Mariña de Covelo, no concello de Covelo. Viviron xuntos case dous anos antes de casar, algo pouco habitual na época. O seu primeiro fillo naceu en 1961, cando aínda non estaban casados. Foi dona Isolina Alonso Estévez, avoa da avoa de Alejandro, María del Carmen, quen decidiu acollelo na casa, exercendo unha autoridade silenciosa mais determinante.
Jesusa quedou en Mondariz cos fillos, integrada na familia política, sostendo a casa nunha época marcada pola represión, o medo e a escaseza. A emigración non foi só unha experiencia masculina: foi tamén a historia das mulleres que quedaron, que resistiron e que mantiveron viva a estrutura familiar.
A finais dos anos corenta, Aurelio conseguiu chamar ao seu fillo —o avó de Alejandro— a Bos Aires, onde permaneceu arredor de cinco anos. A emigración convertíase así nun fenómeno interxeracional.
O bisavó faleceu na Arxentina arredor de 1949-1950, onde traballaba como cociñeiro na capital. Segundo a memoria familiar, mantiña relacións coa alta sociedade bonaerense.
Jesusa faleceu en Mondariz en 1971, tras unha vida de traballo incansable: no campo, vendendo peixe polas parroquias, facendo o que fixese falta para sacar adiante a familia.
O marco vital da emigración en Mondariz
A través desta historia familiar podemos comprender mellor o contexto da emigración galega:
-
A pobreza estrutural do rural.
-
A marca social da ilexitimidade.
-
O peso da relixión e das relacións de poder.
-
A herdanza como factor de mobilidade social.
-
A guerra como ruptura vital.
-
O retorno como esperanza e como risco.
-
A emigración como experiencia repetida nas xeracións.
Mondariz foi, neste sentido, un microcosmos do que aconteceu en centos de vilas galegas.
A voz do neto: memoria, identidade e orgullo
O valor desta reportaxe reside tamén na voz que a impulsa. O neto de Aurelio —bisneto de Rosa— converteuse en investigador da súa propia liña familiar. Consulta rexistros, escoita tradición oral, reconstrúe alcumes e rastrexa movementos entre Galicia, Portugal, Brasil e Arxentina.
“Non é só curiosidade”, explica. “É identidade. Saber de onde vimos axúdanos a entender quen somos”.
Na fotografía familiar na que aparece Rosa con tres dos seus netos pequenos —entre eles o seu fillo Aurelio— vemos máis ca unha escena doméstica: vemos unha muller que sostén xeracións enteiras.
Mulleres que sostiveron a historia
Se algo atravesa esta saga é o papel central das mulleres:
-
Rosa Outerelo, nai solteira e matriarca.
-
Jesusa Fernández, emigrante e muller da posguerra.
-
Carmen Quintas e a liña feminina de Santa Mariña de Covelo, transmisoras de saberes tradicionais e identidade ao longo de catro xeracións.
A emigración adoita contarse en masculino. Mais sen elas, non habería nin regreso nin continuidade.
Memoria colectiva
Esta non é só a historia dunha familia. É tamén historia social, cultural e emocional de Galicia. De Mondariz como punto de partida e Bos Aires como destino. De alcumes que gardan memoria. De silencios que agochan incógnitas —como a identidade do pai biolóxico de Aurelio— e de nomes que merecen ser reivindicados.
Recuperar estas vidas é unha forma de loitar contra o esquecemento.
Porque, como resume o propio descendente:
“Grazas a eles, grazas a Aurelio, a Jesusa, a Rosa e a todas as persoas que viñeron antes, hoxe nós seguimos aquí”.
E esa é, ao final, a verdadeira historia da emigración galega.
A reconstrución desta saga familiar baséase na documentación e no traballo de investigación de Alejandro Outerelo.
