Queimadelos, o pequeno territorio que goberna a súa propia historia
No centro xeográfico do concello de Mondariz, entre as parroquias de Mondariz, Meirol, Mouriscados e Vilasobroso, Queimadelos mantén unha personalidade propia que vai moito máis alá dos seus límites territoriais. Santa María de Queimadelos é parroquia, pero tamén Entidade Local Menor, unha figura administrativa pouco habitual en Galicia que lle permite dispoñer de órganos propios e xestionar determinados asuntos de interese veciñal.
Esta singularidade converte Queimadelos nun dos escasos territorios galegos que conservan unha fórmula de autogoberno local cunha longa traxectoria. A súa condición oficial remóntase ao 21 de febreiro de 1935, en plena Segunda República, cando adquiriu personalidade xurídica propia e consolidou unha autonomía administrativa que continúa vixente máis de nove décadas despois.
Na actualidade, a parroquia conta con 86 habitantes, tres menos que en 2024, distribuídos entre os lugares de Aqueleido e A Armada. Desde as eleccións municipais de 2023, Pablo Rodríguez Fernández, do BNG, exerce como alcalde pedáneo e presidente da Entidade Local Menor.
Unha paisaxe habitada desde a Prehistoria
A historia de Queimadelos, porén, comezou moito antes de que existisen concellos, parroquias ou entidades administrativas. No monte Penalta apareceron petróglifos prehistóricos que permiten situar a presenza humana neste territorio hai máis de catro mil anos.
A eles súmase o valioso conxunto arqueolóxico das mámoas da Armada. Estes túmulos megalíticos, vencellados ás prácticas funerarias das primeiras comunidades que habitaron o territorio, forman parte dun espazo no que patrimonio cultural e natureza se integran nunha mesma paisaxe.
O lugar ten como gran referente o Carballo da Armada, unha árbore centenaria convertida nun dos símbolos máis recoñecibles da parroquia. A tradición oral sostén que o exemplar conseguiu librarse da corta cando a súa madeira ía ser destinada á construción de barcos para a Armada Española. Sexa historia ou lenda, o relato sobreviviu ao paso das xeracións e reforzou o vínculo da veciñanza con este monumento natural.
Entre o Tea e o Xabriña
A riqueza de Queimadelos tamén discorre pola auga. O seu territorio está atravesado por pequenos regatos e arroios de montaña que alimentan a conca do río Tea. A contorna do Xabriña completa unha rede hidrográfica de notable interese ambiental e paisaxístico.
Os cursos de auga, a vexetación de ribeira, os montes e os camiños tradicionais configuran un mosaico natural que conserva boa parte da esencia rural do interior do Condado. Trátase dun patrimonio discreto, afastado das grandes rutas turísticas, pero esencial para comprender a relación histórica da veciñanza coa terra.
Da xurisdición de Sobroso ao autogoberno
Durante a Idade Moderna, Queimadelos permaneceu baixo a xurisdición do marqués de Sobroso. Esta situación mantívose ata 1836, cando a reorganización administrativa posterior á desaparición dos antigos señoríos incorporou a parroquia ao actual municipio de Mondariz.
Case un século máis tarde chegou o acontecemento que marcaría a súa configuración contemporánea: o recoñecemento como Entidade Local Menor. Este modelo permite que a comunidade dispoña dunha estrutura institucional propia, presidida polo alcalde pedáneo, para atender necesidades e administrar competencias directamente relacionadas coa vida cotiá da parroquia.
A sede da Entidade Local Menor e o centro social son hoxe os principais puntos de encontro administrativo e veciñal. Neles se concentra unha parte significativa da actividade comunitaria e se mantén viva unha cultura de proximidade na que a participación dos habitantes resulta fundamental.
Un lugar estratéxico contra o lume
A pesar do seu reducido tamaño demográfico, Queimadelos acolle unha infraestrutura de especial relevancia para Galicia: a base helitransportada dedicada á prevención e extinción dos incendios forestais.
Desde estas instalacións operan medios aéreos e equipos especializados que desempeñan unha función esencial na protección dos montes, especialmente durante as épocas de maior risco. A súa presenza sitúa a parroquia dentro do dispositivo estratégico de loita contra o lume e dálle unha proxección que supera amplamente o ámbito municipal.
Tradicións que manteñen unida a parroquia
Santa María é a patroa de Queimadelos e dá nome á parroquia e ás súas festas principais. Xunto a estas celebracións, a veciñanza mantén vivas as Fogueiras de San Xoán, unha tradición profundamente arraigada na cultura popular galega.
As festas e actividades organizadas ao longo do ano axudan a preservar os vínculos comunitarios nun territorio afectado, como tantas outras zonas rurais, pola perda e o envellecemento da poboación. Nelas, o encontro entre residentes, familias e persoas emigradas convértese tamén nun acto de reafirmación colectiva.
Con só dous núcleos de poboación e menos dun cento de habitantes, Queimadelos atesoura máis de catro milenios de memoria. Os gravados de Penalta, as mámoas e o Carballo da Armada, os ríos e regatos, as tradicións e o seu excepcional modelo de autogoberno compoñen o retrato dunha parroquia pequena en dimensións, pero enorme en identidade.