Hai edificios que se explican pola arquitectura e outros que só poden comprenderse coñecendo as persoas que os levantaron. A igrexa de A Lamosa pertence aos segundos.
As súas pedras, capelas, retablos, imaxes, documentos e pezas de prata non falan unicamente de relixión. Falan tamén de poder, cartos, confrarías, emigración e, sobre todo, da insistencia dunha comunidade que durante décadas reclamou o dereito a ter o seu propio espazo.
Porque antes de existir a parroquia houbo unha longa loita por conseguila.
Unha capela demasiado lonxe da parroquia
Ata finais do século XVIII, A Lamosa e Corzós pertencían a Santiago de Covelo. A distancia e, sobre todo, as dificultades dos camiños facían complicado que os veciños puidesen acudir aos oficios relixiosos.
A pequena capela de San Bartolomeu converteuse así na alternativa máis próxima e, co tempo, tamén no centro dunha reivindicación colectiva.
En 1644, o bispo de Tui, Diego Martínez Zarzosa, autorizou que nela se celebrase culto con maior amplitude. Os veciños podían pagar un crego para dicir misa e administrar determinados sacramentos.
Pero aquela decisión chocaba cos intereses dos poderes que controlaban Santiago de Covelo, parroquia vinculada ao padroado dos Ozores de Theanes.
O conflito chegou a diferentes instancias ata que, en 1650, os veciños alcanzaron unha concordia con Fernando Ozores. Poderían celebrar misa, confesarse, comungar e mesmo enterrar os seus mortos na capela.
Había, con todo, dúas liñas vermellas: nin pila bautismal nin matrimonios.
A concesión permitía o culto, pero impedía na práctica que A Lamosa puidese comportarse como unha parroquia independente. O acordo establecía ademais o pagamento anual de 15 ducados e outros 100 ducados para o patrón polos gastos derivados do proceso.
A concordia sería aprobada posteriormente polo Nuncio e confirmada polo Provisor de Tui en 1653.
Pero os veciños non desistiron.
Máis dun século de reivindicación
En 1757, A Lamosa volveu acudir ao Tribunal de Tui. Os veciños defendían que a súa era parroquia "desde tempo inmemorial" e mesmo máis antiga que Santiago de Covelo.
A reclamación atopou novamente a oposición do párroco e do patrón e, en 1760, un decreto confirmou a dependencia de Santiago de Covelo. Tres anos despois, outro acordo permitiu manter determinadas celebracións a cambio do pagamento de 35 ducados.
A situación comezou a cambiar definitivamente en 1780.
O bispo Domingo Fernández Angulo comprobou persoalmente as distancias e as dificultades dos camiños e ordenou que se bendicise a pila bautismal e se iniciase o correspondente libro de bautismos.
Tres anos máis tarde, en 1783, a Real Cámara ordenou a desmembración de Santiago de Covelo e a creación da parroquia de San Bartolomeu da Lamosa.
O primeiro párroco, Juan Antonio Rodríguez Rincón, tomou posesión o 20 de novembro de 1784.
E deixou no primeiro libro de bautismos unhas palabras que explican mellor que ningunha outra consideración o sucedido: a nova parroquia fora dividida de Santiago de Covelo "a instancia de sus vecinos".
A igrexa de A Lamosa non pode entenderse sen aquela vitoria colectiva.
Un templo construído xeración tras xeración
Da primitiva capela de San Bartolomeu practicamente non quedan restos identificables. O templo actual foi medrando pouco a pouco, conforme aumentaban as necesidades e tamén as posibilidades económicas da comunidade.
Xa en 1664 se ordenara ampliar a antiga capela porque non había espazo suficiente para os fieis.
A igrexa presenta hoxe planta de cruz latina e unha fachada occidental austera, cunha torre situada no lado norte. É unha arquitectura sen grandes excesos ornamentais, pero precisamente aí reside parte do seu interese: as sucesivas transformacións permiten ler a evolución histórica da parroquia.
As dúas capelas laterais do cruceiro son un bo exemplo. A do sur foi construída en 1842 polo sacerdote Xoán Álvarez e dedicada á Virxe do Libramento. A do norte levantouse en 1849 baixo a advocación de Santo Antonio, aínda que posteriormente pasaría a ser coñecida como capela das Dores.
E nunha delas aparece unha conexión que leva a historia de A Lamosa máis alá das fronteiras galegas.
De A Lamosa a Lisboa
No exterior da capela da Virxe do Libramento consérvase unha placa de mármore que lembra unha intervención vinculada a unha imaxe en azulexo doada en 1952 polos emigrantes de A Lamosa residentes en Lisboa.
É unha pequena pegada material dun fenómeno que marcou durante xeracións numerosas parroquias galegas: marchar non significaba necesariamente romper coa aldea.
A emigración continuaba contribuíndo ao patrimonio e á vida da comunidade de orixe desde centos de quilómetros de distancia.
No caso de A Lamosa, aquela relación entre Galicia e Portugal quedou literalmente fixada nos muros da igrexa.
A Virxe á que acudían as embarazadas
Se existe unha devoción especialmente ligada á memoria popular da parroquia é a da Virxe do Libramento.
A súa festividade celebrábase inicialmente o 12 de setembro, aínda que posteriormente pasou ao domingo seguinte ao día 8. Durante anos incluíu unha danza que desapareceu en 1852 e na que participaban oito homes: catro vestidos de muller e outros catro de home.
Pero a singularidade da devoción estaba sobre todo na súa relación coas mulleres embarazadas.
Segundo a memoria devocional da parroquia, acudían ante a Virxe para pedir un bo parto e, unha vez nacido o bebé, regresaban para dar grazas.
Os libros parroquiais deixaron unha curiosa testemuña da importancia que chegou a alcanzar esta advocación.
En 1840 foron bautizadas dúas irmás xemelgas cos nomes de María do Libramento e Rosario do Libramento.
Un pequeno apuntamento nun libro sacramental que permite achegarse á vida cotiá da parroquia moito mellor que unha longa relación de datas.
Confrarías, devoción e poder local
Na mesma capela existe un pequeno retablo de Ánimas de madeira policromada. Nel aparecen figuras que representan diferentes estamentos da sociedade baixo o Crucificado e as almas que buscan a salvación.
A súa presenza enlaza coa importancia histórica das confrarías.
Xa en 1664 está documentada en A Lamosa a do Santísimo Sacramento, fundada cando a capela aínda dependía de Covelo.
Aquelas confrarías non eran exclusivamente organizacións devocionais. Podían mobilizar recursos, organizar celebracións e representar intereses colectivos. E a existencia desta confraría coincide precisamente cos anos nos que A Lamosa procuraba ampliar os dereitos sobre o seu propio culto.
Relixión e organización comunitaria camiñaban daquela moito máis xuntas do que pode parecer hoxe.
Unha igrexa convertida en arquivo da parroquia
O altar maior está presidido por San Bartolomeu, patrón de A Lamosa, acompañado por imaxes incorporadas en diferentes épocas.
Esa mestura converte o interior do templo nunha especie de arquivo visual da parroquia. Non estamos ante unha igrexa concibida dunha soa vez e conforme a un único estilo, senón ante un edificio que foi transformándose cos gustos, as necesidades e os recursos de sucesivas xeracións.
Unha desas pegadas é o púlpito de pedra encargado polo sacerdote D. Benigno Carrera en 1867. O mesmo crego pechou o adro, adquiriu unha lámpada de cristal, encalou o templo por dentro e por fóra e iniciou un libro de ingresos e gastos relacionado coa festa da Virxe do Libramento.
Os libros gardan tamén episodios moito máis pequenos.
O sancristán Enrique Prieto, por exemplo, foi multado con 200 reais polos danos causados no manto da Virxe.
Porque a historia dunha igrexa tamén se escribe con estas pequenas incidencias da vida diaria.
Un tesouro de prata digno de museo
Entre as pezas máis valiosas conservadas en A Lamosa destaca unha cruz parroquial do século XVIII, restaurada en 1966 e realizada en prata e prata dourada.
A súa decoración reúne motivos de rocalla, elementos xeométricos, cabezas de anxos e relevos. No anverso aparece Cristo crucificado sobre unha paisaxe de Xerusalén, acompañada polo sol e a lúa; no reverso, a Inmaculada ocupa o centro da composición rodeada de volutas.
Máis alá do seu valor artístico, a cruz conta outra historia: a capacidade dunha pequena parroquia rural para reunir recursos e destinalos ao seu templo.
Xunto a ela consérvanse tamén un cáliz realizado en Tui, segundo indican as marcas da peza, e un copón decorado con símbolos da Paixón.
Son obxectos relixiosos, pero tamén testemuñas materiais da sociedade que os encargou, utilizou e conservou.
O cruceiro do Mestre Quinteiro
A historia artística continúa fóra da igrexa.
Xunto á reitoral érguese un cruceiro de rica iconografía. Na base aparece a Tentación de Adán e Eva; no fuste, San Bartolomeu e a Virxe do Libramento; e, xa na cruz, un anxo recolle nun cáliz o sangue de Cristo.
A obra foi promovida polo sacerdote D. Avelino Mariño Prieto a comezos do século XX. A súa forma foi relacionada co círculo do Mestre Cerviño, aínda que a autoría se atribúe a Quinteiro.
É unha nova mostra de como a historia e as devocións da parroquia acabaron estendéndose máis alá das propias paredes do templo.
A memoria dunha comunidade gravada na pedra
Reducir a historia da igrexa de A Lamosa a unha sucesión de retablos, santos e datas sería perder o máis importante.
Primeiro houbo unha pequena capela que xa non chegaba para todos. Despois chegaron as ampliacións. Os veciños reclamaron máis servizos relixiosos, negociaron, recorreron decisións e enfrontáronse aos intereses dos patróns de Covelo ata conseguir unha parroquia propia.
Tras a independencia, o templo continuou medrando: a capela do Libramento en 1842, a de Santo Antonio en 1849, o púlpito en 1867, novos retablos, novas imaxes e doazóns chegadas tamén desde a emigración.
Mesmo o conflito polos límites con Prado da Canda, prolongado ata 1836, demostra ata que punto territorio e identidade parroquial eran cuestións importantes para aquelas comunidades.
Hoxe, quen entra na igrexa de A Lamosa pode non percibir todo isto a primeira vista.
Pero está aí.
Nas pedras. Nos libros parroquiais. Nunha cruz de prata. Nunha Virxe á que acudían as mulleres antes de dar a luz. Na multa dun sancristán. Na lembranza dunha antiga danza. Nun azulexo enviado polos emigrantes desde Lisboa.
E, sobre todo, na existencia mesma dunha parroquia que naceu despois de máis dun século de insistencia veciñal.
Conservar a igrexa de A Lamosa non significa só manter aberto un edificio ao culto. Significa preservar a memoria material dunha loita colectiva que quedou gravada na pedra.
