Celeiros, a parroquia que medrou sobre un castro e se resiste a perder a memoria
Hai lugares nos que a historia está escrita nos libros. E hai outros nos que tamén está baixo os pés.
En Celeiros, no leste de Ponteareas, abonda con subir ata a igrexa de San Fins para entendelo. O templo ocupa un lugar que moitos séculos antes de que soasen alí as campás xa tivera unha importancia fundamental: o antigo Castro de Celeiros.
Boa parte daquel asentamento desapareceu baixo as sucesivas ocupacións e construcións. Pero o terreo conserva aínda a memoria da súa forma. Arredor da igrexa sobreviven terrazas e perfís que permiten intuír que aquel outeiro non foi elixido por casualidade.
É unha poderosa metáfora de Celeiros: unha parroquia pequena na que cada época parece terse construído sobre a anterior.
Arqueoloxía, documentos medievais, arquitectura relixiosa, arte funeraria, tradicións, memoria familiar e monte comunal forman capas dunha mesma historia. E todas conducen á mesma pregunta: canto desa memoria conseguirá chegar ás próximas xeracións?
Antes da parroquia estaba o castro
Celeiros limita con Guillade, Oliveira, Arcos e territorios próximos de Salvaterra do Miño. A súa xeografía está marcada pola auga. O río Uma atravesa estas terras e recibe regatos como o do Rial, entre unha paisaxe tradicional de carballeiras, salgueiros, bidueiros, abeleiras e loureiros na que, co paso do tempo, tamén avanzou o eucalipto.
Pero moito antes das estradas, das casas e mesmo da organización parroquial que coñecemos, xa existía aquí un lugar de asentamento.
O Castro de Celeiros ocupaba o outeiro no que hoxe se ergue San Fins. As construcións posteriores alteraron profundamente o xacemento, especialmente na zona superior, pero a súa pegada permaneceu no relevo.
Non é o único indicio arqueolóxico da contorna. Na zona limítrofe con Guillade está documentado tamén o conxunto da Pedra do Cabalo, outra evidencia de que para contar Celeiros hai que retroceder moito máis alá dos primeiros pergamiños.
A historia escrita chegaría despois.
Un nome que atravesou case mil anos
O 18 de maio de 1074, Hermesenda Méndez doou as igrexas de Guillade e Celeiros a Aderico, bispo de Tui. É unha das primeiras referencias documentais coñecidas da parroquia.
Pero o territorio xa asomara antes á documentación. No ano 963 aparece O Requeixo, baixo a forma "Requieiso", nun documento relacionado coa fundación de Santa Locaia de Guillade.
A partir de aí, Celeiros entra definitivamente nos pergamiños.
En 1156 figura como "Sancti Felicis de Cellariis", San Fins de Celeiros, dentro das propiedades da mesa episcopal tudense. En 1170 aparece novamente "Cellariis" ao establecerse os límites con Oliveira.
Durante os séculos seguintes sucédense referencias a compras, vendas, foros, herdanzas e propiedades relacionadas coa parroquia e co mosteiro de Melón. Hai documentos de 1260, 1301, 1307 e 1483, e o rastro continúa na Idade Moderna.
Á primeira vista poden parecer datas afastadas e nomes escritos sobre pergamiños.
Non o son.
Son as pegadas que permiten demostrar que este pequeno territorio do Condado leva séculos formando parte da organización económica, social e relixiosa da comarca. A parroquia que hoxe pode percorrerse en poucos minutos necesitáronse case mil anos para construíla.
San Fins: unha igrexa sobre outra historia
No alto continúa San Fins.
A actual igrexa parroquial foi levantada a finais do século XVIII sobre o lugar no que xa existira un templo anterior. A documentación conservada sitúa a construción arredor de 1782 e relaciona a obra con Felipe Lopo, Andrés de Orje e Juan Francisco Novas.
O resultado foi un edificio barroco levantado nunha posición dominante sobre o territorio.
Pero a elección do lugar permite outra lectura: antes de ser centro relixioso, aquel outeiro xa fora centro da comunidade.
Cambiaran os habitantes, as crenzas, as construcións e a organización do territorio, pero o alto continuaba exercendo como punto de referencia.
A devoción a San Fins, celebrada o 1 de agosto, engadiu unha nova capa á historia do lugar. Na memoria local, o santo e a súa festividade aparecen vinculados tamén á protección das terras e das colleitas fronte ás inclemencias meteorolóxicas.
É o patrimonio máis difícil de conservar: aquel que non sempre deixa pedra nin documentos e depende de que alguén continúe contándoo.
Os Candeira, unha familia gravada na pedra
Se o castro conduce ás orixes máis afastadas de Celeiros, o apelido Candeira permite achegarse a outra época decisiva da parroquia.
A familia ocupou unha posición destacada na sociedade local e a súa memoria permanece vinculada a diferentes iniciativas e elementos patrimoniais de Celeiros.
Entre eles figura o retablo do Cristo da Saúde, realizado en 1874 por encargo de Manuel A. Candeira.
Pero a súa pegada máis espectacular está no cemiterio.
Alí se levanta desde 1871 o panteón da familia Candeira, unha das pezas máis singulares da arte funeraria da zona e un notable exemplo do traballo dos canteiros galegos do século XIX.
A súa autoría, con todo, merece prudencia.
Ao longo do tempo foi relacionada coa figura do popularmente denominado "Mestre Cerviño", nome baixo o que a tradición chegou a mesturar a obra de José Cerviño García e Ignacio Cerviño Quinteiro. Existen estudos que atribúen o panteón a José Cerviño, pero tamén consta a ausencia dun documento directo que permita resolver definitivamente unha cuestión sobre a que circularon diferentes tradicións e atribucións.
O que non admite discusión é a forza do monumento.
Sobre a estrutura funeraria érguese a escultura mentres na pedra aparecen símbolos universais da fugacidade da vida: dúas fouces cruzadas, un reloxo de area e un moucho. Unha reixa de ferro encerra o conxunto.
Non é simplemente unha tumba.
É unha declaración feita en granito sobre a morte, o tempo e tamén sobre a posición que determinadas familias ocuparon na sociedade rural galega do século XIX.
Máis de século e medio despois, os Candeira seguen alí.
Os monumentos que estaban vivos
Pero non todo o patrimonio de Celeiros foi construído con pedra.
Durante décadas, dous grandes piñeiros mansos formaron parte da paisaxe emocional da parroquia. Un deles chegou a superar os 30 metros de altura.
Para quen pasaba todos os días ao seu carón podían ser simplemente árbores. Para varias xeracións de veciños foron moito máis: puntos de referencia dunha paisaxe que parecía inmutable.
E aí aparece outra maneira de entender o patrimonio.
Unha parroquia tamén se conta a través das cousas que os seus habitantes lembran sen abrir un arquivo: onde xogaban os nenos, onde se reunía a xente, por onde se ía á festa, que árbores estaban sempre alí, onde alguén aprendeu os primeiros acordes dunha gaita ou como era un San Fins cando había máis xente nas casas.
Á sombra daqueles piñeiros tamén se escribiu historia.
Só que nunca se escribiu sobre papel.
Cando Celeiros reunía milleiros de persoas
Houbo un tempo no que Celeiros tamén foi un lugar ao que acudían multitudes.
A Xuntanza Calabar converteuse durante anos nunha das grandes referencias festivas da parroquia e chegou a congregar milleiros de persoas.
Había tamén outros lugares de encontro moito máis modestos e posiblemente igual de importantes para comprender a comunidade.
Un deles foi a antiga escola de música, á que acudían persoas de Celeiros e das parroquias próximas para aprender a tocar a gaita e a pandeireta.
Son historias aparentemente pequenas.
Pero explican algo que un catálogo patrimonial dificilmente pode medir: a capacidade dunha parroquia para construír comunidade.
O patrimonio de Celeiros non está unicamente no castro, na igrexa ou no panteón dos Candeira. Está tamén nas persoas que se reuniron, aprenderon, celebraron e transmitiron unha maneira de vivir.
O monte: cando unha liña nun mapa significa moito máis
Hai outro territorio no que a memoria continúa tendo consecuencias moi presentes: o monte comunal.
En 2019, as comunidades de montes de Guillade, Celeiros e Arcos denunciaron publicamente discrepancias relacionadas cos límites e cos aproveitamentos atribuídos á comunidade de Santiago de Oliveira.
As comunidades denunciantes cuestionaban a utilización de determinada cartografía administrativa histórica, que consideraban errónea, e o conflito chegou á vía xudicial.
Trátase das posicións expresadas polas comunidades implicadas na denuncia e non dunha constatación xudicial dos feitos que entón atribuían á outra parte.
Pero detrás daquela disputa aparece unha realidade moito máis profunda.
No rural galego, o monte non é simplemente unha superficie verde nun mapa.
É territorio. É economía. É propiedade colectiva. É memoria.
E por iso unha liña trazada sobre un plano pode converterse nunha cuestión capaz de mobilizar unha parroquia.
214 habitantes fronte a séculos de historia
Celeiros chegou ao século XXI cun paradoxo.
Nunca soubemos tanto sobre o seu pasado e, ao mesmo tempo, cada vez hai menos persoas para habitar o seu futuro.
En 2025 a parroquia contaba con 214 habitantes, trece menos que o ano anterior, segundo os datos recollidos para esta reportaxe.
O descenso demográfico acompáñase dos problemas cotiáns propios de moitas parroquias rurais: conservación das estradas, limpeza de gabias, abastecemento, saneamento e necesidade de manter servizos e infraestruturas.
En 2026 anunciáronse actuacións municipais de mellora e seguridade viaria por máis de 83.000 euros, mentres continúan as necesidades relacionadas co ciclo da auga.
Poden parecer asuntos menores despois de falar dun castro, dun panteón do século XIX ou de documentos medievais.
Son exactamente o contrario.
Porque unha parroquia non conserva o seu patrimonio converténdose nun museo. Consérvao se continúa viva.
O perigo non é esquecer unha data
Celeiros segue celebrando o Cristo da Saúde en xuño, San Fins o 1 de agosto e a Virxe do O o 18 de decembro, ademais doutras celebracións do calendario relixioso e comunitario.
Pero a gran batalla pola memoria non se libra unicamente os días de festa.
Está no resto do ano.
Está na conservación do castro e da igrexa. No coñecemento do panteón dos Candeira. Nos cruceiros, nos petos de ánimas, nas fontes, nas casas antigas e nos camiños. Está nas árbores que durante xeracións serviron para explicar onde comezaba ou remataba un lugar.
E, sobre todo, está nas historias que aínda coñecen os veciños.
Porque o patrimonio máis fráxil non sempre é o que está a piques de caer.
Ás veces é o que está a piques de quedar sen ninguén que lembre o seu significado.
Un castro pode desaparecer baixo unha igrexa. Un pergamiño pode durmir durante séculos nun arquivo. Unha festa pode quedar sen xente. Unha escola de música pode pechar. Unha árbore que parecía eterna pode desaparecer da paisaxe.
Pero existe unha perda aínda maior: que desapareza a última persoa capaz de explicar por que todo aquilo importaba.
Celeiros ten hoxe pouco máis de douscentos habitantes.
E, con todo, baixo San Fins permanece o castro. No cemiterio, os Candeira continúan falando a través da pedra. Nos camiños sobreviven os rastros dunha parroquia construída durante séculos. E na memoria dos seus veciños permanece unha historia que ningún arquivo pode conservar por completo.
Celeiros non necesita que lle inventen un pasado.
Ten case mil anos de historia documentada e moitos máis baixo os pés.
O desafío agora é conseguir que esa historia non termine convertida unicamente en memoria.