Intente vostede falar na cea dun libro ou dunha figura pública que todo o mundo na mesa coñeza. O máis probable é que se atope con miradas de desconcerto. Os máis novos estarán ao tanto dun fenómeno de millóns de seguidores do que vostede nunca oíu falar, e o autor que lle parece incontestable non lles dirá nada. Xa non compartimos o mesmo menú cultural. Por iso resulta case inxenuo que nos sorprendamos por esa suposta caída dos influencers que leva camiño de converterse no tema cultural deste verán: como imos lamentar a fin dos referentes de masas se desde hai décadas está a destruírse o chan común que nos mantiña unidos?
Os influencers non inventaron a fragmentación; só se instalaron nela. E fixérono confundindo o prestixio coa mera exposición, que era o trazo máis acusado da fama e o que permitía que unha opinión chegase a todas partes. Noutro tempo convivían diferentes formas de celebridade. Por un lado, os pensadores —un Unamuno ou, entre nós, un Otero Pedrayo—, que ofrecían unha visión do mundo con peso intelectual. Por outro, as figuras do espectáculo, que tamén se pronunciaban sobre política e con enorme eco; pero ninguén confundía a fama dunha estrela de cinema coa autoridade dun ensaísta. O contraste con aquel tempo é aínda máis elocuente hoxe, cando apenas quedan figuras de referencia ás que remitirse. Quizais un Žižek ou un Byung-Chul Han.
O cambio dramático produciuse cando ese prestixio comezou a perderse, asfixiado polo triunfo da «sociedade do espectáculo» que describira Guy Debord e polo descrédito do pensamento discursivo. O espazo que antes ocupaban os intelectuais foi caendo en mans doutro tipo de fama, ata que ser coñecido empezou a valer como unha credencial.
Pero hoxe nin sequera iso é posible. As grandes estrelas do noso tempo teñen cada vez máis razóns para evitar debates incómodos que poidan comprometer a súa imaxe pública; convertéronse en marcas fráxiles cuxa prioridade é protexer o seu valor. Os influencers herdaron ese ermo de pensamento: viven de amosar a súa vida e de cobrar por ela, e cando opinan, fano sobre todo para o seu nicho. O compartimento estanco é o signo dos tempos.
Aquela capacidade de chegar a públicos distintos, que facía que un mesmo libro ou un mesmo debate prendese en case toda a sociedade, era posible porque a atención estaba concentrada nunhas poucas canles que funcionaban como un funil inevitable. Que as ideas dun intelectual acadasen semellante alcance grazas a ese estreitamento non significaba que fosen intocables nin dogmáticas. Aquel funil deixaba fóra, tamén, moitas voces que hoxe non calan, pero ese nome e ese filtro garantían, cando menos, que o discurso viña pensado e fundamentado. E, sobre todo, permitían que a crítica se exercese sobre un mesmo argumento compartido por unha comunidade.
Agora a conversa pública atomizouse en miles de fragmentos illados onde xa ninguén se ve obrigado a escoitar a quen pensa diferente; pola contra, desprézase o alleo e foméntase o rifar continuo, que tamén monetiza á alza. A desaparición dos referentes capaces de articular un discurso colectivo é a perda verdadeira. Fronte a iso, que agora uns cantos famosos dixitais deixen de ingresar contratos de publicidade semella unha anécdota menor. O fondo é máis grave: unha sociedade que xa non comparte o seu mapa de discusión é unha sociedade que esqueceu, simplemente, como entenderse. E unha cea onde ninguén recoñece o que menciona o outro é só o primeiro lugar onde iso pode comprobarse.