En 2024 volvín percorrer Lougares, no concello de Mondariz. Regresaba a un lugar que formaba parte das miñas lembranzas moito antes de que eu soubese falar de patrimonio, agroecoloxía ou inclusión social. Para min, aquela parroquia estaba asociada ás visitas familiares, ás matanzas do porco, ao frío de decembro e á néboa que envolvía as casas.
Aquel regreso permitiume contemplar Lougares desde outra perspectiva: a dun territorio que perde habitantes, pero conserva unha comunidade activa; unha parroquia que protexe a súa memoria mentres busca novos usos para as terras e os edificios que quedaron atrás.
Un dos lugares nos que mellor se percibe esa transformación é o igrexario de San Fiz. Alí, xunto ao templo parroquial e á antiga casa reitoral, naceu o Bosque de Alimentos de Lougares, unha iniciativa agroecolóxica impulsada por Semente de Paz e vinculada á empresa de inserción Acolle EIL.
Un bosque que tamén é horta
O nome pode levar a pensar nunha superficie forestal, pero o Bosque de Alimentos ten unha importante dimensión hortícola. Na parcela, situada no barrio do Cruceiro, cultivábanse durante a miña visita patacas, tomates, pementos e árbores froiteiras, entre outros produtos.
A explotación contaba cun sistema de rega por goteo e unha parte da colleita almacenábase nos baixos da antiga casa reitoral, un inmoble que presenta un avanzado estado de deterioración. Nas proximidades permanece tamén unha pequena fraga tradicional galega, onde medran de maneira natural fungos e cogomelos.
A elección do lugar non foi casual. Segundo Semente de Paz, esta foi a primeira explotación agraria de Acolle EIL e o punto no que comezou un proxecto pensado para recuperar terreos improdutivos, fomentar a agricultura ecolóxica e crear oportunidades laborais para persoas con dificultades de acceso ao emprego.
A iniciativa aposta pola produción de proximidade, a redución do uso de plásticos, os circuítos curtos de comercialización e o denominado quilómetro cero. Pero o seu valor non se limita ao que produce. Tamén propón unha maneira diferente de entender o rural: como un espazo capaz de xerar actividade económica, integración social e novas oportunidades.
Durante aquela visita coñecín o proxecto xunto a José Francisco Da Silva, que daquela formaba parte do equipo da explotación. A súa presenza axudaba a entender a dimensión humana dunha iniciativa que empregaba a agricultura como ferramenta de inserción laboral.
José Francisco xa non traballa en Lougares. Desde 2025 iniciou unha nova etapa vinculada ao mundo da moda, como modelo, e desenvolve tamén a súa faceta musical no Coro Rías Baixas. A súa traxectoria é unha das historias que pasaron polo proxecto e que despois continuaron por outros camiños.
Unha parroquia que perde habitantes
Lougares non escapa á realidade demográfica de boa parte do rural galego. Segundo os datos do padrón do Instituto Galego de Estatística correspondentes a 2025, a parroquia conta con 295 habitantes, 13 menos que o ano anterior.
A perda de poboación convive, porén, cunha comunidade que mantén vivas as súas tradicións, o seu patrimonio e parte das relacións veciñais que durante décadas artellaron a vida cotiá.
Situada no sur e no leste do concello de Mondariz, Lougares limita con Sabaxáns, Meirol, Queimadelos e Mondariz, ademais de co municipio de Covelo. A parroquia está formada polos lugares de Cabirtallo, Os Casares, A Chouteira, O Couto, O Cruceiro, Lougares, Outerelo, Porrón e Santa Baia do Mato.
A auga é outro dos elementos que definen o territorio. O río Tea percorre a contorna e contribúe a configurar a paisaxe fluvial característica do Condado. A rede complétase co Lougariños e con diferentes regatos que descenden cara ao val. Na zona de Outerelo consérvanse tamén os tradicionais Pasos de Tatín, pegadas da relación histórica entre a veciñanza e o río.
San Fiz, memoria en pedra
A igrexa parroquial de San Fiz é un dos principais referentes patrimoniais de Lougares. Construído en cantería, o templo responde ás características do barroco rural galego e presenta planta de cruz latina.
Na fachada destacan as pilastras, os pináculos e unha fornela central coa imaxe do santo. Unha inscrición sitúa en 1761 un dos momentos fundamentais da súa renovación, aínda que a historia relixiosa e comunitaria do lugar é anterior ao edificio que chegou ata os nosos días.
As tradicións locais relacionan tamén este territorio con relatos sobre o ermitán Paio e coa tradición xacobea. Máis alá da súa acreditación histórica, estas narracións forman parte do folclore e da memoria transmitida entre xeracións.
Pero a memoria de Lougares non permanece unicamente nas pedras. En 2024, veciños e veciñas participaron dentro da propia igrexa nunha experiencia de teatro comunitario titulada Historias da Historia Lougariñá.
Na representación interviñeron habitantes da parroquia e o propio párroco. Durante unhas horas, o templo converteuse nun escenario desde o que a comunidade puido contar a súa historia coa súa propia voz. Relatos familiares, tradicións e lembranzas que dificilmente aparecen nos documentos entraron así nun dos espazos máis simbólicos de Lougares.
O frío, a néboa e as matanzas
A miña relación coa parroquia naceu tamén desa memoria cotiá.
Durante anos acompañei o meu pai a unha casa de Lougares para axudar na matanza do porco. El coñecía os donos porque traballara anteriormente naquela vivenda. Houbo xornadas nas que chegaron a matar ata tres animais.
Eu era un neno e pasaba boa parte do tempo dentro da casa coa neta da propietaria. Fóra quedaban os adultos, o frío de decembro e o traballo da matanza. Só saía cando o proceso estaba máis avanzado. Aínda lembro a néboa, os sons que chegaban desde o exterior e aquela actividade que entón formaba parte da vida habitual de tantas familias do rural.
Na mesma casa vivimos tamén unha pequena trasnada. Nunha ocasión, a neta da dona e mais eu abrimos dous barrís de viño branco destinados á venda e acabamos baleirándoos. O meu pai tivo que recorrer despois ao enxeño para intentar disimular durante algún tempo o sucedido.
Pode parecer unha anécdota menor, pero forma parte desa historia cotiá que non adoita entrar nos arquivos: as matanzas, as colleitas, as festas, os traballos compartidos e as pequenas aventuras infantís que pasan dunha xeración a outra mentres alguén continúe lembrándoas.
Terra para cultivar, historias para contar
Lougares conserva celebracións como as festas de San Fiz, patrón da parroquia, e as tradicionais fogueiras de San Xoán. Son momentos de encontro que adquiren unha importancia especial nun territorio marcado polo descenso demográfico.
A identidade da parroquia permanece na igrexa, nos camiños, no Tea e nos nomes dos seus lugares, pero tamén nas historias das persoas que viviron ou pasaron por ela.
O teatro comunitario recuperou unha parte desa memoria oral. O Bosque de Alimentos procurou devolverlles actividade a terras que quedaran improdutivas. Unha iniciativa recuperou historias; a outra, terra. Entre ambas existe unha mesma preocupación: que Lougares non perda a súa identidade mentres procura o seu lugar no futuro.
Porque a historia dunha parroquia non se conserva só nos monumentos. Permanece tamén nas persoas que lembran como era, nas leiras que volven cultivarse e nas novas xeracións dispostas a contar o que sucedeu antes delas.
En Lougares, a memoria non é unicamente unha mirada cara ao pasado. É tamén terra na que intentar plantar o futuro.
