Encravada no corazón da espectacular Serra do Suído e situada no extremo norte do municipio de Covelo, a parroquia da Graña representa unha das xoias máis singulares e descoñecidas do interior da provincia de Pontevedra. Rodeada de montañas, natureza e historia, limita cos concellos de Fornelos de Montes e Avión, converténdose nun territorio de transición entre Pontevedra e Ourense cunha forte personalidade propia.
A Graña é, ademais, a parroquia máis afastada do casco urbano de Covelo, situada a uns 15 ou 16 quilómetros da capital municipal. Unha distancia que historicamente contribuíu a conservar unha identidade diferenciada e unha cultura popular moi marcada.
Actualmente conta con 97 habitantes, segundo os datos do IGE de 2025, seis máis que no ano anterior. Os seus veciños e veciñas son coñecidos popularmente co xentilicio de “grañudos” e “grañudas”.
Unha parroquia con séculos de historia
A Graña converteuse en parroquia propia no século XVIII, cando se segregou da parroquia de Campo. Mais a súa historia remóntase moito máis atrás. Esta terra formou parte do antigo coto do Val do Tielas, dependente historicamente do señorío das Achas e do conde de Salvaterra.
Coñecida tradicionalmente como “A Graña da Sal”, a parroquia está rodeada dunha aura de misterio e lenda. Existe a crenza popular de que parte dos seus habitantes poderían ser descendentes de xudeus, unha teoría sustentada en certas tradicións sociais e culturais que se mantiveron ata hai poucas décadas, como os matrimonios entre membros da propia parroquia ou celebracións reservadas unicamente á veciñanza local.
A importancia comercial tamén marcou o carácter da Graña. Durante séculos, os seus habitantes dedicáronse ao comercio ambulante e ao transporte de mercancías, especialmente ao contrabando de sal, actividade da que deriva o seu histórico alcume. Ademais, eran coñecidos polo comercio de paños e outras mercancías, converténdose en auténticos arrieiros das montañas do Suído.
Natureza, patrimonio e pegadas do pasado
A parroquia da Graña posúe un amplo patrimonio histórico e etnográfico repartido polos seus arredor de entre 9 e 14 quilómetros cadrados de territorio.
Entre os elementos máis destacados atópanse:
- Os vestixios do pobo primitivo no Gavian.
- A igrexa parroquial dedicada a San Bernabé.
- As mámoas de Salcedo.
- Diversos túmulos megalíticos.
- A histórica Casa de San Bernabé, situada en plena Serra do Suído.
- E incluso os supostos restos dunha antiga sinagoga, que alimentan as teorías sobre o pasado xudeu da parroquia.
A Graña está formada polos lugares da Carreira, O Eido Fernández, O Eido Gonzalo, O Monxidoiro, Os Muíños, A Porteliña do Campo, Rebordechán, Salcedo, Seiscedóns e Vista Alegre.
A todo isto súmase unha paisaxe de enorme valor ambiental, onde os montes, os regatos e os camiños tradicionais conforman unha das estampas máis auténticas do interior galego.
Tradicións que resisten ao paso do tempo
Se hai algo que define á Graña é a súa capacidade para conservar as tradicións populares. As festas e romarías seguen sendo un dos grandes motores sociais da parroquia.
Entre as celebracións máis destacadas figuran:
- A Romaría de San Bernabé, o 13 de xuño, na que os veciños ascenden ata a Casa de San Bernabé na Serra do Suído.
- A Festa do Ramo, unha antiga celebración de posible orixe celta que se organiza polos distintos lugares da parroquia entre o primeiro e o segundo sábado de xullo.
- A festividade da Virxe do Carmen, o 16 de xullo.
- As festas patronais de San Bernabé, celebradas o último domingo de xullo con actos relixiosos, procesións e verbenas.
- E a tradicional Romaría das Pascuillas da Franqueira.
Estas celebracións non só manteñen viva a fe e a tradición, senón tamén o sentimento de pertenza dunha comunidade profundamente unida ás súas raíces.
Unha parroquia viva no corazón do Suído
A pesar do despoboamento que afecta a moitas zonas rurais, A Graña continúa mantendo actividade e servizos. A parroquia conta cun parque de 16 aeroxeradores, unha casa social, comunidade de montes e couto de caza, elementos que seguen estruturando a vida veciñal.
A Graña representa hoxe un exemplo de resistencia do rural galego, un territorio onde historia, natureza e tradición conviven nun equilibrio singular. Un recuncho de Covelo onde o pasado segue moi presente e onde cada camiño, cada pedra e cada festa continúan contando a historia dunha das parroquias máis auténticas da Serra do Suído.
DOCUMENTACIÓN. Alejandro Outerelo.
