Covelo: catorce parroquias, un mesmo territorio
Situado no interior da provincia de Pontevedra e atravesado polo val do río Tea, o concello de Covelo está formado por catorce parroquias, cada unha cun carácter propio pero todas integradas nun mesmo espazo cultural e natural. Igrexas históricas, santuarios, pontes medievais, fragas autóctonas, festas tradicionais e unha gastronomía ligada á terra conforman o patrimonio dun municipio que conserva a esencia do rural galego.
A información recollida polo investigador covelense Alejandro Outerelo permite realizar un percorrido pola historia e polos elementos máis representativos de cada parroquia.
Un percorrido polas parroquias de Covelo
Paraños, porta de entrada ao concello
Situada ao sur do municipio, Paraños constitúe o principal acceso a Covelo desde a N-120. Entre o seu patrimonio destacan a igrexa parroquial do século XVIII co escudo da familia Ozores, antigos muíños xunto ao río Xabriña, pombais e hórreos tradicionais. Historicamente foi unha terra recoñecida pola produción de mel e cereixas, actividade que marcou a economía local.
Santiago de Covelo, centro administrativo
No corazón do municipio atópase Santiago de Covelo, capital administrativa do concello. Aquí concéntranse os principais servizos: casa consistorial, centro de saúde, colexio, gardería ou cuartel da Garda Civil. O seu elemento patrimonial máis singular é o Cruceiro do Santísimo Cristo dos Aflixidos, considerado único en Galicia.
Santa Mariña de Covelo, berce do nome do municipio
A parroquia de Santa Mariña de Covelo, que deu nome ao concello segundo a Enciclopedia Galega Universal, destaca polo Santuario da Nosa Señora ao pé da Cruz de Baldomar, cun espectacular baldaquino interior. Tamén conserva tradicións relixiosas históricas como o Desencravo e Santo Enterro, documentadas xa en 1711.
Maceira, a parroquia máis extensa
Maceira é a parroquia de maior extensión e unha das máis relevantes historicamente. Combina patrimonio etnográfico e espazos de lecer, como a praia fluvial de Maceira, unha das máis coñecidas de Galicia. Destaca tamén o Aserradoiro dos Carranos, un antigo serradoiro hidráulico que utilizaba a forza da auga para fabricar carros.
San Salvador de Prado, natureza e altura
No oeste do concello sitúase San Salvador de Prado, onde se atopa o Faro de Avión, con 1.151 metros, o punto máis alto da provincia de Pontevedra. O Santuario da Nosa Señora da Xestosa, con romarías multitudinarias, e o nacemento dun dos ramais do río Tea completan o seu valor paisaxístico e relixioso.
Lamosa, tradición e romarías
A parroquia da Lamosa combina natureza e tradicións populares. Sobresae a romería do Libramento, unha das máis concorridas da comarca. O seu patrimonio inclúe unha igrexa parroquial destacada, a capela de San Miguel de Corzós e antigos lagares de cera que lembran a importancia histórica da apicultura.
A Graña, historia na Serra do Suído
Situada na Serra do Suído, A Graña é unha das parroquias máis afastadas do casco urbano. Conserva restos megalíticos como a Mámoa de Salcedo, así como vestixios do antigo pobo da Graña no Gabian. A romaría de San Bernabé, que se celebra entre a igrexa e a Casa de San Bernabé, é unha das tradicións máis arraigadas.
Campo, natureza e tradición gandeira
A parroquia de Campo está marcada pola presenza do río Tea e polas súas extensas fragas. Un dos elementos máis curiosos do seu patrimonio é o foxo do lobo, antiga trampa utilizada para a caza deste animal. A actividade gandeira segue sendo unha das súas bases económicas.
Casteláns, patrimonio e augas sulfurosas
Na vertente occidental do municipio sitúase Casteláns, atravesada polo río Tea. Entre os seus elementos patrimoniais destacan restos dunha antiga igrexa románica dun mosteiro, as poldras da Costa e as augas sulfurosas de Lourido. A gastronomía local, con cocido e cordeiro, é outro dos seus atractivos.
Barcia de Mera, unha parroquia histórica
Barcia de Mera foi durante anos a parroquia máis poboada de Covelo. O seu principal monumento é o Conxunto Abacial, formado polo pazo e pola igrexa parroquial barroca, declarados Ben de Interese Cultural. A parroquia conta tamén cunha praia fluvial, muíños históricos e unha ponte medieval.
O Piñeiro, natureza e patrimonio arqueolóxico
Na aba da Serra do Suído atópase O Piñeiro, coñecido polas súas fragas e pola Poza do Piñeiro, un lago artificial de máis de 20.000 metros cadrados de grande valor ambiental. Sobre un antigo castro sitúase a capela da Guía, onde apareceu unha ferramenta de bronce de gran interese arqueolóxico.
Prado da Canda, tradicións ancestrais
A parroquia de Prado da Canda conta cunha longa historia documentada xa no século XIII. Un dos seus elementos máis destacados é o curro das “Rapas das Bestas”, así como os xacementos arqueolóxicos da zona. O seu tesouro cultural son as Danzas Brancas, tradición documentada desde 1850.
Godóns, entre montes e tradición rural
Entre as parroquias de Fofe e Campo sitúase Godóns, cunha igrexa neoclásica do século XVIII e unha ponte medieval sobre o río Tea. A economía local estivo tradicionalmente ligada á gandería e á agricultura minifundista, actividades que definiron a vida da parroquia durante séculos.
Fofe, antiga capital do Couto do Val do Tielas
A parroquia de Fofe pecha o percorrido polas parroquias de Covelo. Historicamente foi a capital do Couto do Val do Tielas, unha antiga xurisdición formada por varias parroquias do norte do concello. Entre os seus elementos destacados están a igrexa parroquial, unha casa reitoral monumental convertida en casa rural e unha ponte medieval.
O propósito de dar a coñecer o patrimonio local
Este traballo de recompilación nace tamén coa intención de poñer en valor o patrimonio e a identidade local. Segundo explica o covelense Alejandro Outerelo, o seu propósito é “dar a coñecer as 14 parroquias de Covelo, o seu patrimonio máis representativo, as súas festas, tradicións, o seu patrimonio ambiental e a súa importancia”.
Outerelo lembra que as parroquias constitúen o eixo principal da vida local do concello, actuando como auténtica columna vertebral da súa historia. O municipio de Covelo foi creado oficialmente no ano 1836, pero a estrutura parroquial é moito máis antiga, xa que procede da organización medieval do territorio e segue sendo hoxe unha referencia fundamental para entender a historia, a cultura e a vida social da comarca.
Un legado compartido
Cada unha das catorce parroquias de Covelo posúe un valor propio e constitúe unha parte esencial da identidade do municipio. Todas conservan un patrimonio relixioso e civil que reflicte séculos de historia, así como unha extraordinaria riqueza ambiental que define as súas paisaxes, costumes e formas de vida.
Historias, lendas e tradicións transmitidas de xeración en xeración conforman un legado cultural compartido que segue vivo nas festas, romarías e celebracións populares.
Covelo é, en definitiva, un territorio cheo de historia, natureza e memoria colectiva. Un lugar onde cada parroquia achega a súa propia voz para formar un conxunto único.
Covelo é máxico, cheo de segredos e historias.
Vén e descubre Covelo e as súas parroquias.
