Baldomar, a tradición perdida que reapareceu nun documento de 1711
Unha gran cruz apartada, unha talla articulada de Cristo Xacente e un documento escrito hai máis de tres séculos permitiron recuperar unha tradición que desaparecera mesmo da memoria dos veciños. Son as principais testemuñas do antigo Desencravo da Santa Cruz de Baldomar, unha representación da Paixón que reuniu durante anos varias parroquias de Covelo e que continúa á espera de volver celebrarse.
O escenario desta historia é o Santuario da Santa Cruz de Baldomar, situado na parroquia de Covelo (Santa Mariña). O templo constitúe un dos principais referentes do patrimonio relixioso do municipio e conserva un excepcional conxunto barroco, presidido por un baldaquino realizado en 1711 polo mestre Domingo Rodríguez de Fornelos.
Pero, ademais da arquitectura e das obras de arte, Baldomar atesoura un patrimonio máis fráxil: o dos ritos, os coñecementos transmitidos entre xeracións e a memoria das persoas que mantiveron vivas as celebracións.
Unha cruz que espertou preguntas
A recuperación do Desencravo comezou en 2014, coa chegada do sacerdote David ás parroquias de Casteláns, Paraños, Santiago de Covelo e Covelo (Santa Mariña).
Durante o seu labor pastoral, o párroco reparou nunha cruz de grandes dimensións que se encontraba apartada. A estrutura presentaba uns orificios que parecían destinados á colocación e retirada dos cravos durante unha cerimonia de descendemento.
No santuario conservábase tamén unha talla articulada de Cristo Xacente, venerada tradicionalmente polos veciños. A coincidencia destes dous elementos levou o sacerdote a investigar se podían estar relacionados cunha antiga representación da Paixón.
A resposta apareceu nun documento datado en 1711.
Naquel escrito, o abade e párroco de Baldomar, Pablo Rosales Troncoso y Figueroa, solicitaba ao bispo de Tui, Anselmo Gómez de la Torre, autorización para instituír con carácter permanente o Desencravo e Descendemento do Señor da Cruz durante a tarde de cada Venres Santo.
O documento acredita que a celebración estaba formalmente organizada a comezos do século XVIII. Tamén permite considerar que o rito podería terse realizado anteriormente de maneira ocasional, xa que a solicitude pretendía convertelo nunha práctica estable.
Unha tradición desaparecida da memoria
Cando se iniciou a investigación, ningún dos veciños de maior idade lembraba ter presenciado o Desencravo. Os cálculos realizados durante o proceso de recuperación apuntaban a que a cerimonia podía levar arredor de 85 anos sen celebrarse.
Da tradición quedaban os elementos materiais: a cruz, o Cristo articulado e os documentos históricos. Perdera, porén, unha parte esencial: o coñecemento práctico necesario para desenvolver o rito.
O Desencravo non consistía unicamente en retirar unha imaxe da cruz. Era preciso saber colocar e extraer os cravos, suxeitar e manipular a talla articulada e coordinar os diferentes momentos da representación. Ese procedemento transmitírase entre xeracións ata que deixou de practicarse e acabou por desaparecer da memoria colectiva.
A investigación impulsada polo sacerdote permitiu reconstruír a cerimonia e recuperar a celebración en 2015. O Desencravo volveu formar parte da Semana Santa de Baldomar despois de varias décadas de ausencia.
Catro parroquias arredor do Santo Enterro
A recuperación non se limitou ao interior do santuario. O Desencravo integrábase nunha celebración máis ampla: o Santo Enterro, no que participaban as catro parroquias atendidas daquela polo mesmo sacerdote.
Paraños acudía co Sagrado Corazón; Santiago de Covelo, coa Virxe das Dores; Casteláns, co Santo Cristo na Urna, e Baldomar, coa Nosa Señora da Santa Cruz.
A presenza destas imaxes convertía a celebración nun punto de encontro entre comunidades rurais próximas. O santuario funcionaba como un espazo compartido de devoción, convivencia e identidade colectiva.
Esta dimensión axuda a comprender que a perda do Desencravo non supón unicamente a desaparición dun rito relixioso. Tamén afecta unha forma de relación entre parroquias que compartían organización, imaxes e participantes durante a Semana Santa.
Unha recuperación interrompida pola pandemia
O Desencravo mantívose durante os anos posteriores á súa recuperación, pero a pandemia da covid-19 obrigou a suspender a celebración. A interrupción, inicialmente temporal, prolongouse no tempo.
Despois da pandemia, o sacerdote David deixou as parroquias da zona e trasladouse ao concello de Mos. Tamén faleceu unha das persoas que coñecían directamente o procedemento para colocar e retirar os cravos e manipular a imaxe de Cristo.
Coa súa morte perdeuse unha parte dun saber que non estaba completamente recollido nos documentos.
Ao mesmo tempo, cambiou a organización pastoral. Santiago de Covelo e Casteláns pasaron a depender do párroco de Barciademera, mentres que Paraños e Covelo (Santa Mariña) quedaron baixo a responsabilidade do párroco de Mondariz, encargado tamén doutras cinco parroquias do municipio.
A división das catro comunidades entre diferentes responsables dificulta a coordinación dunha celebración que en 2015 puido recuperarse porque todas estaban atendidas polo mesmo sacerdote.
Desde a pandemia, o Desencravo non volveu celebrarse.
Un santuario barroco dedicado á Santa Cruz
A historia da representación forma parte da propia evolución do Santuario da Santa Cruz de Baldomar. As primeiras referencias documentais á promoción deste culto remóntanse a 1711, durante a etapa do abade Pablo Rosales Troncoso.
Posteriormente, o párroco Antonio González Candosa promoveu a construción dun templo que substituíse a antiga capela. As obras desenvolvéronse durante a primeira metade do século XVIII e deron lugar a un edificio representativo do barroco galego.
O santuario presenta unha planta de cruz con brazos pouco desenvolvidos, cabeceira cadrada, sancristía anexa e unha fachada monumental. A portada incorpora decoración barroca e o conxunto está rematado por unha torre campanario de planta cadrada.
No seu interior consérvase unha das pezas máis relevantes do patrimonio artístico de Covelo: o baldaquino de Domingo Rodríguez de Fornelos, realizado en 1711 e instalado definitivamente en 1715.
A estrutura monumental, construída en madeira, está organizada en dous corpos e coroada por unha representación da Santísima Trindade. O seu programa iconográfico percorre a Paixón, Morte e Resurrección de Cristo.
Entre as escenas representadas figuran a Flaxelación, Cristo coa cruz, Cristo Xacente e a Resurrección, ademais das imaxes de Santa Helena e da Virxe da Piedade. Esta última destaca pola súa calidade artística.
O carácter exento do baldaquino permite contemplalo desde diferentes perspectivas, unha configuración pouco habitual que reforza a singularidade do conxunto.
Unha reliquia desaparecida e unha restauración integral
O santuario contou tamén cunha reliquia da Santa Cruz, incorporada grazas a unha doazón da marquesa de Vaamonde. O seu culto público foi autorizado en 1868, aínda que a peza desapareceu posteriormente en circunstancias que non están esclarecidas.
Entre 2000 e 2006, o edificio foi sometido a unha restauración integral financiada pola Xunta de Galicia, o Bispado de Tui-Vigo e a veciñanza.
A intervención incluíu a recuperación do baldaquino. A estrutura foi desmontada, restaurada e reinstalada no altar maior, despois de recuperar a súa policromía orixinal.
Os traballos permitiron conservar un conxunto artístico que, pola súa antigüidade e características, figura entre os bens patrimoniais máis destacados de Covelo.
A romaría que mantén viva a devoción
Baldomar celebra cada 3 de maio a tradicional romaría da Santa Cruz. A cita mantén a relación entre o santuario e a comunidade nunha xornada na que a devoción relixiosa se une ao encontro veciñal.
A continuidade da romaría contrasta coa interrupción do Desencravo e permite observar as dúas dimensións do patrimonio conservado en Baldomar.
Por unha banda, permanece o patrimonio material: o santuario, o baldaquino, as esculturas, a cruz e o Cristo articulado. Son bens que poden estudarse, protexerse e restaurarse.
Por outra, está o patrimonio inmaterial: as celebracións, os procedementos, a coordinación entre as parroquias e os coñecementos transmitidos oralmente. A súa conservación depende de que existan persoas capaces de aprendelos e practicalos.
O caso do Desencravo demostra que unha tradición desaparecida pode recuperarse cando se cruzan a documentación histórica, os obxectos conservados e a memoria local. A súa nova interrupción evidencia, ao mesmo tempo, a dificultade de manter ese legado cando desaparecen os seus transmisores e cambian as estruturas comunitarias que o facían posible.
En Baldomar continúan en pé o santuario e a cruz. Consérvanse o Cristo articulado e o documento de 1711. Falta recuperar o coñecemento e a organización necesarios para que esas pezas volvan adquirir o sentido que tiveron durante séculos.
Trescentos anos despois, o Desencravo segue á espera de saír novamente do esquecemento.