Aos meus cincuenta e oito anos, hai tres que me metín en Educación como profesor de Secundaria. Axiña descubrín que os adolescentes de hoxe non teñen nada que ver con como eramos nós á súa idade. Non teño fillos, así que o meu coñecemento dos rapaces era moi limitado, pero si dous sobriños que están a piques de cumprir os mesmos anos cos que contan agora os meus alumnos –trece–, e non se parecen en nada a eles. Isto faime sospeitar que o comportamento dos meus pupilos non depende tanto das hormonas como da educación –o a falta dela– que teñen recibido na casa.
Unha compañeira do cadro de profesores fíxome ver hai uns días que este comportamento tan lamentable de moitos dos rapaces ten que ver co feito de que os seus pais foron criados na España dos anos noventa. Non pensara eu niso, pero creo que ten moita razón.
A revolución sexual que veu mudar radicalmente o concepto de familia e a maneira de educar os nenos, comezou nos anos sesenta nos EEUU e Gran Bretaña, pero en España no se deixou sentir case ata a segunda metade dos setenta, tras a morte de Franco. Nos anos oitenta tivo un primeiro desenvolvemento, pero o pleno non se acadou ata os noventa. Ademais, nesa última década implantouse definitivamente o modelo de fillo único. Refréscolles as estatísticas: en 1980, a media de fillos por muller en España era de 2,21, coincidindo aínda coa taxa de reposición ou de reemprazo xeracional; en 1985, de 1,55; e en 1990, de 1,36. Polo tanto, a década dos noventa comezou xa con ese modelo instituído. A cifra aínda ten seguido diminuíndo: en 1995 era de 1,16 e en 2025 foi de 1,07.
O caso é que os pais dos adolescentes de hoxe foron criados por primeira vez en España como fillos únicos, e nun ambiente de descomposición familiar que, por desgraza, hoxe é aínda moito maior. Como consecuencia, eses nenos –os pais dos meus alumnos– foron a primeira xeración consentida e malcriada, e padeceron o síndrome do neno tirano ou do pequeno emperador, produto da falta de límites, da superprotección e e da ausencia de modelos. A todo iso cómpre engadir o benestar económico en que medraron eses nenos, co espellismo, aínda por riba, de que España era o embigo do mundo. Recorden que estabamos os tempos da Exposición Universal de Sevilla e dos Xogos Olímpicos de Barcelona de 1992, e de que empezaban a chegar a esgalla os cartos da Unión Europea, na que entraramos en 1986.
Disparouse o consumismo. Malgastábase o diñeiro. Dábanse todos os caprichos. A cultura do aforro, construída con tantos esforzos durante décadas, desde a posguerra, deixara de existir.
Os pais dos adolescentes de hoxe teñen educado os seu fillos con eses vimbios e o resultado, xaora, é o que é. Non podía ser mellor. De tal pau, tal racha. O meu irmán, que como digo ten dous nenos que están a piques de cumprir trece anos –son mellizos– escapou dese panorama porque foi pai serodio: tívoos aos corenta e catro; é dicir, el non foi criado nos noventa, senón nos setenta, coma min.
A consecuencia de todo isto é o que vexo eu nas miñas aulas todos os días: rapaces –non todos, pero si moitos– que non teñen respecto por nada nin por ninguén –nin polos profesores, nin polos seus compañeiros, nin polas instalacións, nin polo materia–, incapaces de se esforzar e de asumir calquera responsabilidade persoal, e que andan instalados na mentira. Eu podo entender –e de feito entendo– que haxa adolescentes máis ou menos movidos e máis ou menos traballadores –mesmo, auténticos lacazáns–, pero non que non respecten os demais. Un horror e unha mágoa. Por eles e por todos.
O máis terrible é que levamos así corenta anos, tempo máis que suficiente como para que a sociedade se dese de conta dos errores educativos que vén cometendo, pero semella que non se decata. Ou, peor aínda: se cadra, si se dá de conta, pero non quere rectificar, porque iso non parecería “progre”.