Hai apenas medio século, quen chegase a Casteláns, no concello de Covelo, aínda podía atopar os restos dunha igrexa románica do século XII.
Non era simplemente a memoria dunha construción desaparecida. As ruínas estaban alí.
En 1972, o historiador Ángel del Castillo describía aínda o ábside pentagonal, o arco triunfal, as ventás, os canzorros e outros elementos arquitectónicos do antigo templo.
Hoxe, boa parte de todo aquilo xa non está en Casteláns.
A documentación patrimonial consultada para este reportaxe sinala que, ao realizarse o trazado dunha nova estrada, considerouse oportuno desmontar e trasladar diferentes elementos da antiga igrexa. Algúns canzorros e ventás foron levados a Pontevedra. O arco triunfal, varios capiteis e outras pezas acabaron no parque do Balneario de Mondariz.
Queda así unha pregunta inevitable: como chegou unha igrexa románica do século XII, vinculada á historia máis antiga da parroquia, a perder boa parte das súas pedras?
Para procurar unha resposta hai que retroceder varios séculos. E descubrir que a historia relixiosa de Casteláns é bastante máis antiga que a igrexa que hoxe coñecen os veciños.
Antes da parroquia, un mosteiro
As orixes lévannos á Idade Media.
En Casteláns existiu un mosteiro de monxas beneditinas, cuxa presenza marcou durante séculos a vida relixiosa deste territorio aínda que hoxe apenas queden pegadas visibles daquel conxunto.
A documentación histórica recolle que en 1481 o bispo Diego de Muros ordenou que o mosteiro de monxas de Casteláns, que daquela xa non contaba con relixiosas, se incorporase ao mosteiro beneditino da Franqueira.
Décadas máis tarde, en 1515, o bispo Martín Zurbano anexionou a igrexa ao mosteiro de Melón.
Durante séculos, aquel lugar e a súa igrexa estiveron vinculados á historia relixiosa de Casteláns.
Ata que a parroquia mudou de centro.
A igrexa marchou para A Costa
O cambio produciuse no século XVIII.
Segundo a documentación patrimonial, en 1766 foi demolida unha antiga ermida dedicada a Santa Ana no lugar da Costa e no seu emprazamento construíuse a nova igrexa parroquial. A decisión chegou mesmo a provocar un preito cos veciños.
Pero existe outra referencia particularmente valiosa para reconstruír o sucedido.
Pascual Madoz deixou constancia no seu Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar de que a parroquia «se trasladó del barrio de Castelanes al de la Costa».
Madoz concreta ademais que o novo templo quedou situado no lugar de Campólo, onde se atopaba a ermida dedicada a Santa Ana que foi demolida.
A expresión empregada resulta significativa.
Non fala unicamente da construción dunha nova igrexa. Fala do traslado da parroquia.
A Costa converteuse así no novo centro da vida relixiosa, mentres Casteláns conservaba o nome parroquial e a memoria histórica dun lugar que durante séculos tivera o seu centro noutro punto.
E o curioso é que aquel cambio ocorrido hai máis de douscentos anos segue vivo na linguaxe dos veciños.
«A Casteláns non, á Costa»
Hai historias que se conservan nos arquivos.
Outras pasan de pais a fillos sen necesidade de escribir unha soa liña.
Durante anos, cando eu dicía:
—Vamos a Casteláns.
A miña avoa corrixíame:
—A Casteláns non, á Costa, que a igrexa está na Costa.
Parecía unha simple precisión xeográfica. Unha desas correccións dos maiores ás que, cando somos novos, apenas concedemos importancia.
Pero detrás daquela frase había séculos de historia.
A avoa estaba explicando, probablemente sen pretendelo, algo que tamén din os documentos: Casteláns era a parroquia, pero a súa igrexa estaba na Costa porque o centro relixioso fora trasladado alí.
A memoria oral conservara aquilo que sucedera no século XVIII.
E aínda hoxe existe unha pequena pegada desa dualidade.
No calendario municipal, as celebracións da Virxe da Luz, o 25 de marzo, e do Santísimo Cristo, o 24 de maio, aparecen simplemente como «A Costa». Pola súa banda, Santo Estevo, o 26 de decembro, figura como «Costa (Casteláns)».
Dous nomes para unha mesma historia.
Unha igrexa do XVIII que garda unha pedra medieval
A actual igrexa de Santo Estevo presenta unha arquitectura sinxela, cunha fachada rematada por unha espadana.
Pero basta entrar para atopar indicios de que a historia do lugar comezou moito antes.
Entre os elementos patrimoniais conservados destaca unha ménsula románica, probablemente procedente do antigo conxunto monástico.
A peza presenta decoración de serra e unha flor de seis follas inscrita nun círculo. Un pequeno fragmento medieval sobrevivindo dentro dunha igrexa construída séculos despois.
Consérvase tamén unha pía bautismal do século XVIII, na que permanecen restos da policromía que a decoraba orixinalmente.
A documentación dá conta, ademais, de varias imaxes de boa factura e doutros elementos pertencentes ao patrimonio histórico da parroquia.
Pero para atopar unha das partes máis singulares desta historia hai que volver saír da igrexa actual.
E regresar mentalmente ao Casteláns medieval.
A igrexa románica sobreviviu ao traslado
Cando a parroquia trasladou o seu centro á Costa, o antigo templo non desapareceu inmediatamente.
A vella igrexa vinculada ao mosteiro, considerada pola documentación manexada como unha construción románica do século XII, continuou en pé e acabou chegando ao século XX, aínda que xa convertida en ruína.
Por iso resulta especialmente valioso o testemuño de Ángel del Castillo.
En 1972 aínda puido describir elementos arquitectónicos suficientes para facernos unha idea da entidade da construción: o ábside pentagonal, o arco triunfal, ventás e canzorros.
Apenas unhas décadas separan aquela descrición dunha realidade moi distinta.
Boa parte do que Del Castillo viu xa non pode contemplarse hoxe no lugar para o que foi construído.
As pedras que marcharon de Casteláns
A documentación patrimonial sinala que o trazado dunha nova estrada levou ao desmontaxe e traslado de diferentes elementos do antigo templo.
O seu patrimonio quedou disperso.
Algúns canzorros e ventás foron trasladados a Pontevedra.
O arco triunfal, varios capiteis e outras pezas acabaron no parque do Balneario de Mondariz.
O que durante séculos constituíra unha unidade arquitectónica converteuse así nunha suma de fragmentos separados do edificio e, nalgúns casos, tamén da parroquia á que pertencera.
E aquí a historia deixa de ser unicamente unha viaxe polo pasado.
Convértese nunha cuestión de presente.
Porque aquelas pedras existen.
E forman parte dunha historia que resulta difícil comprender se os seus fragmentos permanecen dispersos e desconectados do lugar do que proceden.
Reconstruír sen reconstruír
Recuperar a memoria da antiga igrexa non significa necesariamente reconstruír pedra sobre pedra un edificio desaparecido.
Hai outras maneiras de devolverlle presenza.
Unha maqueta, unha recreación gráfica ou dixital do templo a partir das descricións históricas, unha sinalización no lugar que ocupou, un inventario accesible das pezas conservadas ou un itinerario que permita localizar os elementos dispersos poderían facer comprensible para as novas xeracións aquilo que hoxe resulta difícil imaxinar.
Antes, porén, habería que responder preguntas que esta historia deixa abertas.
Onde se atopan exactamente todas as pezas trasladadas?
En que estado se conservan?
Están inventariadas e identificadas coa súa procedencia?
Que queda hoxe no emprazamento do antigo templo?
E, sobre todo:
é posible reunir, cando menos documental e visualmente, aquilo que a historia acabou separando?
Son preguntas que exceden a nostalxia. Teñen que ver coa conservación e coa capacidade dun territorio para explicar o seu propio pasado.
Un arquivo que comeza en 1632
Porque non todo desapareceu.
A memoria documental de Casteláns conserva unha notable profundidade histórica. Os libros parroquiais remóntanse ao século XVII: o máis antigo citado é o Libro de Visitas de 1632, mentres que os libros sacramentais comezan en 1658.
A eles súmanse os elementos arquitectónicos superviventes, as pezas trasladadas, as referencias dos historiadores e a propia memoria da veciñanza.
Cada unha desas fontes conta unha parte.
Xuntas permiten reconstruír unha historia que comeza nun mosteiro medieval, atravesa o traslado da parroquia no século XVIII, chega ás ruínas románicas que aínda podían contemplarse no XX e desemboca nun presente no que as pegadas dese pasado están repartidas por diferentes lugares.
As pedras tamén teñen memoria
Quizais por iso aquela frase da miña avoa adquira agora outro significado.
—A Casteláns non, á Costa, que a igrexa está na Costa.
Ela non citaba a Madoz.
Non falaba de Diego de Muros nin de Martín Zurbano. Non necesitaba explicar que en 1766 desaparecera a ermida de Santa Ana para construír unha nova igrexa nin que o antigo templo románico permanecera despois en pé.
Simplemente sabía que un sitio era Casteláns e outro A Costa.
E aquela distinción transmitida de xeración en xeración acabou conservando unha pequena parte da historia.
Hoxe os documentos permiten chegar máis lonxe. Permiten seguir o rastro desde o antigo mosteiro ata a igrexa actual e desde as ruínas descritas en 1972 ata as pedras que acabaron en Pontevedra ou Mondariz.
Quizais o seguinte paso sexa precisamente ese: localizalas, documentalas, fotografalas e volver contar a súa historia desde Casteláns.
Non para desfacer séculos de transformacións nin para pretender devolver o pasado exactamente ao lugar no que estivo.
Senón para evitar unha segunda desaparición, máis silenciosa que a primeira: que se esqueza de onde viñeron aquelas pedras e que historia contaban cando aínda estaban xuntas.
