Liberdade

Hai un días volvín ver na televisión En el nombre del padre, a película de Jim Sheridan de 1993 sobre a historia dos catro de Guildford, catro irlandeses condenados inxustamente en 1974 polas autoridades británicas polos atentado do IRA nun pub de dita localidade en que morreron catro soldados británicos e un civil. Vina de casualidade. Estaba facendo zapping a media tarde, unha hora en que normalmente nunca vexo a televisión, e apareceu. Non a vira des que se estreou nos cines, cando eu tiña só 25 anos. Gustoume moito volvela ver, non só porque é unha gran película, senón sobre todo porque fixo que resucitasen en min as sensacións e os sentimentos que me espertou no seu momento. Daquela, como digo, eu era un mozo idealista e aínda de “ida” pola vida (os anos, e a experiencia, fan que agora un estea, aínda que non queira, máis ben de “volta”). Pero aínda máis gustoume vela porque me reencontrei cunha das escenas cinematográficas que máis pegada deixaron en min e que describe mo ben en que consiste a verdadeira liberdade: a liberdade interior, a liberdade de mente e de espírito, a que non ten que ver coa ausencia dunha coerción desde fóra, a que permite escoller a actitude persoal ante calquera situación, a derradeira liberdade humana que ninguén pode arrebatar.

Porque que é a liberdade? Neste asunto son agustiniano; opino o mesmo que San Agustín: a liberdade non é o libre albedrío, senón a autodeterminación da vontade para elixir o ben. A maioría das persoas ten unha idea da liberdade herdada da Revolución Francesa: “Liberdade, igualdade, fraternidade”. Pero esa idea liberal de liberdade é falsa, unha gran mentira (“porque amo a liberdade, detesto o liberalismo”, dixo alguén que, por desgraza, agora non recordo). Xaora que na Revolución Francesa non todo foi malo, pero o certo é que, lonxe de fomenta a liberdade, supuxo todo o contrario: o primeiro xenocidio é o primeiro totalitarismo da historia contemporánea. Un xenocidio –o de La Vendée– que nos quixeron disfrazar de guerra civil e que se adiantou o dos armenios polo Imperio Otomano, o dos xudeos a mans da Alemania nazi ou o dos rusos exterminados polos comunistas. E un totalitarismo –o do Terror (1793-94)– que foi anterior aos tres grandes do século XX: o marxismo-leninismo, o fascismo e o nazismo.

a verdadeira liberdade: a liberdade interior, a liberdade de mente e de espírito, a que non ten que ver coa ausencia dunha coerción desde fóra

Pero volvamos á vedadeira liberdade, á liberdade interior que tan ben aparece retratada na película de Jim Sheridan no personaxe do pai –un dos catro de Guildford–, que comparte cela co seu fillo. Este é un mozo cheo de rabia contra o mundo pola inxusta situación que padecen e que no pode comprender a serenidade e a paz coas que o seu proxenitor vive a inxustiza tan grande que están sufrir. Un día, na intimidade desa cela, o pai confésalle o seu “segredo”: todas as noites –vén a dicirlle (e falo de memoria)– collo a túa nai da man e vou pasear con ela pola cidade, e imos ata non sei onde (no recordo os detalles) e miramos non sei que. O home segue a ser libre internamente. O seu espírito non foi dobregado. O seu corpo está no cárcere, si, pero a súa mente continúa a estar no seu fogar, coa súa dona.

Esta escena da película e esta reflexión sobre a verdadeira liberdade fixéronme tamén lembrar Ma liberté, unha das máis famosas e belas cancións de Georges Moustaki en que o cantor francés nacido en Exipto explica o paradoxo de que quen pretende ser libre acaba sendo esclavo desa mesma liberdade: “Miña liberdade, fronte á túa vontade a miña alma foi submisa, deiche todo, a miña derradeira camisa; e canto sufrín para poder satisfacer todos os teus requisitos”. E tamén como o amor pode facernos traicionar esa liberdade: “Miña liberdade, porén deixeite unha noite de decembro  (…) e traicioneite por unha prisión de amor e a súa fermosa carcereira”. Aínda que aquí, claro, Moustaki non fala da verdadeira liberdade –a liberdade interior–, senón simplemente do libre albedrío. O que non é pouco.