Toutón, situada no noroeste do concello de Mondariz, é unha parroquia pequena en poboación, mais grande en identidade. Con 248 habitantes en 2025, este territorio rural mantén viva unha forte pegada cultural ligada á música tradicional galega, á memoria oral e á vida comunitaria.
A parroquia limita con Frades, Gargamala e Vilar, dentro do propio concello de Mondariz, e tamén con Paredes, en Ponteareas; Traspielas, en Fornelos de Montes; e Borbén e Xunqueiras, en Pazos de Borbén. O seu patrón é San Mateo.
Unha parroquia de aldeas e límites compartidos
Toutón está formada polos lugares de Aboal, Casco, Festín, Lordelo e Portacurbo. Entre eles destaca especialmente Aboal, unha aldea compartida coa parroquia de Frades, onde a división territorial se mantén na memoria da propia veciñanza: “da estrada para abaixo é Frades e da estrada para arriba é Toutón”.
Esta configuración reflicte unha realidade habitual no rural galego, onde os límites administrativos conviven coa pertenza veciñal, a tradición e os vínculos familiares.
Natureza, ríos e fraga
O territorio de Toutón está marcado pola presenza da auga e da paisaxe forestal. Ao norte discorre o río Freaza, mentres que ao leste se atopa o río de Aboal. A estes cursos súmase o regato de Catapeixe, que completa unha rede hidrográfica de grande valor ambiental.
Un dos espazos naturais máis destacados é a fraga do río de Aboal, cunha superficie duns 100 hectáreas. Trátase dunha zona de alto valor ecolóxico e dun dos principais pulmóns verdes da contorna, cada vez máis presente nas iniciativas de posta en valor do patrimonio natural da parroquia.
Un referente da música tradicional no Condado
A historia de Toutón está intimamente ligada á tradición agraria, á arquitectura relixiosa e, de maneira moi especial, á música popular galega. A parroquia é considerada un dos focos máis significativos da música de raíz na comarca do Condado grazas ao traballo das Cantareiras de Toutón.
Coas súas voces, pandeiretas e saber herdado, estas mulleres contribuíron á conservación da música oral e do baile tradicional, transmitindo un patrimonio que forma parte esencial da identidade colectiva da parroquia.
A súa relevancia cultural levou a Toutón a aparecer en programas da Televisión de Galicia como Alalá e Luar, dous espazos que contribuíron a proxectar este legado máis alá do ámbito local.
O Serán dos Namorados cumpre 30 edicións
No ano 2026, Toutón viviu unha xornada especialmente emotiva coa celebración da 30ª edición do Serán dos Namorados. O evento serviu tamén para render homenaxe ás pandereteiras da parroquia e á traxectoria dun encontro que, ao longo de tres décadas, se consolidou como unha cita destacada da cultura tradicional galega.
No acto participaron veciños e veciñas, o párroco, visitantes e diversas autoridades locais, entre elas o alcalde de Mondariz e a xefa territorial da Consellería de Cultura en Pontevedra.
Un dos momentos máis simbólicos chegou co descubrimento dunha escultura pétrea dunha pandereteira, acompañada pola interpretación do himno galego. A escena resumiu a forza dun vínculo que segue vivo: o de Toutón coa música tradicional e coa memoria das súas cantareiras.
Patrimonio, comunidade e vida festiva
Na actualidade, Toutón mantén unha vida social activa arredor da conservación do patrimonio, das iniciativas medioambientais, do impulso de sendas naturais e do traballo das organizacións locais. A comunidade de montes e a asociación veciñal desempeñan un papel fundamental na dinamización da parroquia.
A música tradicional continúa a ser un dos seus principais sinais de identidade, coas cantareiras como símbolo dunha forma de entender a cultura desde a transmisión, a participación e o orgullo polo propio.
A parroquia conserva tamén un calendario festivo vivo, con celebracións como as fogueiras de San Xoán, acompañadas de sardiñadas e encontros populares; as festas patronais de San Mateo; e as festas de Santa Marta, entre outras citas relixiosas e culturais que manteñen activa a vida comunitaria.
Pequena en número de habitantes, Toutón segue a demostrar que a forza dun lugar non se mide só pola súa poboación, senón pola capacidade de conservar a memoria, celebrar a tradición e transmitila ás novas xeracións.
