Morre Xesús Alonso Montero, mestre de mestres e voz imprescindíbel da lingua e da cultura galegas

Galicia perde unha das súas figuras máis sobranceiras das últimas décadas. A Real Academia Galega expresou o seu fondo pesar polo falecemento de Xesús Alonso Montero (Vigo, 28 de novembro de 1928 – 12 de febreiro de 2026), intelectual total, profesor apaixonado e defensor incansábel da lingua e da cultura galegas. Membro de número da RAG, presidiu a institución entre 2013 e 2017, etapa na que —en palabras do actual presidente, Henrique Monteagudo— soubo “levar a nave a bo porto en tempos difíciles” asumindo un “sacrificio persoal”.

A despedida pública terá lugar en Vigo. A capela ardente abrirá este venres 13 de febreiro pola mañá en Emorvisa–Pereiró, e o acto de despedida celebrarase ás 12.00 horas do sábado.

Unha vida dedicada ao ensino e á palabra

Titulado en 1953 pola Universidade Central de Madrid e doutorado pola Universidade de Salamanca coa tese Lengua y estilo de Curros Enríquez en su poesía gallega (1966), Alonso Montero exerceu a docencia no ensino medio en centros de Santiago de Compostela, Palencia e no antigo Masculino de Lugo (hoxe IES Lucus Augusti) entre 1960 e 1976. Despois incorporouse á Universidade de Santiago de Compostela, onde chegou a ocupar a cátedra de Literatura galega.

Dentro e fóra das aulas, foi tamén un “mestre da palabra”: orador brillante, divulgador nato e pedagogo de fondo calado. A súa capacidade para engaiolar audiencias e transmitir coñecemento con convicción e emoción fixo del un referente para xeracións de alumnado e para incontábeis lectoras e lectores.

Compromiso político e represión durante o franquismo

O seu compromiso cívico e político foi inseparábel da súa traxectoria intelectual. Militante do PCE desde 1962, sufriu durante o franquismo distintos episodios de represión, experiencia que marcou parte das súas liñas de estudo e reforzou a dimensión ética da súa obra: investigar, explicar e denunciar tamén era, para el, unha forma de responsabilidade pública.

Pioneiro da sociolingüística galega e ensaísta prolífico

A produción científica e divulgativa de Alonso Montero é amplísima e abarca estudos literarios, sociolingüística, investigación histórica, creación e colaboración xornalística. Foi pioneiro na sociolingüística aplicada ao caso galego, con títulos fundamentais de vontade divulgativa e vindicativa como O porvir da lingua galega (1968), O que compre saber da lingua galega (1969) ou Informe –dramático– sobre la lengua gallega (1973), nos que analizou a exclusión social do galego e propuxo camiños para a súa recuperación.

Tamén abordou con profundidade a relación entre letras e contexto histórico —II República, guerra civil, franquismo e exilio— en obras como As palabras no exilio. Biografía intelectual de Luís Seoane (1994), Os poetas galegos e Franco (1997) ou Aníbal Otero. Lingüística e política en España na Guerra Civil e no franquismo (2011), entre moitas outras. Como biógrafo e crítico, investigou figuras centrais como Curros Enríquez, Castelao, Celso Emilio Ferreiro, Rosalía de Castro, Ramón Piñeiro ou Ánxel Fole, e contribuíu tamén á difusión da literatura con antoloxías e edicións moi lidas.

Creador, memorialista e defensor da memoria democrática

Alén do ensaio, cultivou a narrativa e a creación literaria, con títulos como Pedro Petouto (1974) ou Historia de Facundo, o loro guaraní (2015), e desenvolveu unha fecunda obra poética “ó xeito medieval”, marcada polo humor, a sátira e o pulso político. Foi ademais presidente do Foro pola Memoria Republicana de Galicia e membro de institucións e fundacións vencelladas á cultura galega.

O seu labor recibiu numerosos recoñecementos ao longo dos anos, entre eles o Premio Ramón Otero Pedrayo, o Pedrón de Ouro, o Premio Cultura Galega das Letras, o Premio Laxeiro e o Premio da Memoria Democrática do Goberno de España (2023), ademais do nomeamento como doutor honoris causa da UNED (2010).

Un legado que fica

A Real Academia Galega despídeo como un “intelectual completo”, comprometido “política, social e moralmente” e dotado dunha erudición excepcional. Mais, por riba de todo, queda a súa pegada como mestre: a do profesor que formou discípulos, a do divulgador que fixo do coñecemento unha paixón compartida e a do cidadán que entendeu a lingua como casa común e como deber moral.

Co seu pasamento, marcha unha voz esencial; mais permanece unha obra inmensa e unha lección de vida: que a cultura non é só estudo, senón tamén responsabilidade, memoria e futuro.