Forxán, arte contra o silencio do rural
Ollar a campía cromática no luscofusco, escoitar a sinfonía da paxarada e o balbordo dos regatos, descubrir entre os campos as pegadas da arquitectura tradicional e, de súpeto, atopar a creación contemporánea integrada nesa paisaxe.
Todo iso é posible en Forxán, un pequeno lugar de Quintela de Leirado, nas faldras do Penagache e preto da raia portuguesa, onde natureza, memoria rural e vangarda artística comezaron a establecer un diálogo inesperado.
O responsable é Xulio Fontes, artista plástico con berce nesta contorna que decidiu converter os elementos cotiáns do lugar nun territorio para a creación.
Aquí a arte non precisa paredes brancas nin salas de exposicións.
As paredes son as da propia aldea.
Portas e pedras convertidas en lenzos
Portas, fiestras, contras, muros, columnas e degraus de pedra deixaron de ser unicamente elementos dunha arquitectura rural para incorporarse a unha intervención artística repartida polo territorio.
O proxecto reúne máis de medio cento de intervencións, realizadas ao longo de tres anos de traballo e presentadas publicamente o 16 de agosto de 2025.
Un ano despois daquela inauguración, as obras permanecen integradas na paisaxe de Forxán, establecendo unha relación directa entre creación contemporánea e patrimonio popular.
Esa é precisamente unha das singularidades da proposta de Fontes. Non se trata de introducir unha colección artística nun edificio situado no rural, senón de facer que o propio rural forme parte da obra.
A pedra, a madeira, os volumes das construcións e mesmo as marcas deixadas polo tempo participan na composición.
A aldea convértese así nun percorrido que hai que camiñar para descubrir.
Unha historia que comezou nos postes da luz
A relación artística de Xulio Fontes con Forxán, porén, vén de lonxe.
Xa en 2002 realizara neste mesmo territorio unha intervención pictórica utilizando como soporte os postes de cemento da luz. Daquela experiencia non quedan actualmente as pinturas, desaparecidas co paso do tempo, aínda que si permanece a catalogación documental daquela actuación.
Hai algo especialmente significativo nese antecedente.
Máis de dúas décadas separan aqueles postes pintados das intervencións que hoxe ocupan portas, muros e elementos arquitectónicos da aldea. Cambiaron os soportes e aumentou a dimensión do proxecto, pero permaneceu unha mesma vontade: crear desde o territorio e non simplemente expoñer nel.
O que daquela foi unha intervención inevitablemente efémera adquiriu agora vocación de permanencia.
A vangarda tamén pode vivir nunha aldea
Forxán sitúase ademais nun contexto que lle proporciona ao proxecto unha lectura que supera o estritamente artístico.
Como tantos outros lugares do interior galego, pertence a un territorio afectado pola perda de habitantes e polo progresivo silencio das aldeas.
É precisamente nese escenario onde a aparición de máis de cincuenta obras introduce unha contradición fértil: fronte ao despoboamento, creación; fronte ao abandono dos elementos tradicionais, unha nova mirada sobre eles.
O proxecto propón así explorar os vínculos entre agro, arquitectura, paisaxe e vangarda, demostrando que a creación contemporánea non ten por que permanecer circunscrita ás cidades, aos museos ou ás galerías.
Unha porta pode ser un lenzo. Un muro, parte dunha composición. Unha escaleira de pedra, o punto de partida dunha intervención.
E unha pequena aldea pode transformarse nun lugar ao que acudir expresamente para contemplar arte.
Unha tradición de creadores que miraron cara ao rural
A experiencia de Forxán pode entenderse tamén dentro dunha corrente de iniciativas que procuraron converter o medio rural en escenario de creación e dinamización cultural.
O texto orixinal sitúa entre esas referencias a figura do desaparecido Paco Lareo, fundador de A Solaina de Piloño, en terras do Deza, así como outras experiencias culturais desenvolvidas fóra dos grandes centros urbanos.
Son proxectos diferentes, pero comparten unha convicción: a cultura tamén pode contribuír a devolver centralidade aos territorios periféricos.
Porque unha iniciativa artística destas características non modifica por si mesma os grandes problemas demográficos do rural. Pode, con todo, proporcionar unha razón para chegar ata unha aldea, percorrela, coñecer a súa paisaxe e descubrir un territorio que doutra maneira permanecería fóra dos grandes itinerarios.
E aí aparece tamén unha oportunidade para Forxán.
Arte para volver mirar o territorio
O potencial turístico e cultural do proxecto dependerá da súa capacidade para consolidarse, darse a coñecer e integrarse noutras iniciativas do territorio.
Pero a primeira transformación xa se produciu.
Está na mirada.
Quen percorre Forxán xa non contempla necesariamente unha porta vella como unha porta vella, nin un muro simplemente como a fronteira dunha propiedade. A intervención artística obriga a deterse diante de elementos aos que a rutina condenara case á invisibilidade.
E quizais aí resida unha das maiores virtudes da proposta de Xulio Fontes: non ocultar o rural baixo a arte, senón utilizar a arte para facer visible o rural.
Nas faldras do Penagache continúan o luscofusco, a paxarada e o rumor dos regatos. Continúan as pedras, os campos e as construcións levantadas por xeracións anteriores.
Agora, entre elas, tamén está a creación contemporánea.
Forxán converteuse así nunha pequena galería sen portas de entrada nin horario de peche, onde a paisaxe é ao mesmo tempo escenario, soporte e parte da obra. E onde a arte intenta que, fronte ao silencio do despoboamento, o rural volva ter algo novo que contar.