Vilasobroso, a parroquia onde a historia do Reino de Galicia segue vixiante desde o seu castelo
San Martiño de Vilasobroso constitúe un dos territorios con maior personalidade histórica, patrimonial e institucional da comarca do Condado. Situada no suroeste do concello de Mondariz, esta parroquia conserva un marcado carácter propio, reforzado pola súa condición de Entidade Local Menor, unha figura administrativa excepcional en Galicia que lle permite contar con órganos de goberno propios para a xestión dos intereses da veciñanza.
O seu territorio, dividido pola estrada N-120, esténdese entre as parroquias de Mondariz, Queimadelos e Mouriscados, pertencentes ao mesmo municipio, e limita tamén co veciño concello de Ponteareas.
Vilasobroso é, despois de Queimadelos, a segunda Entidade Local Menor de Mondariz, unha singularidade administrativa que reforza a identidade dun lugar orgulloso da súa historia e das súas raíces.
O castelo que gardaba a entrada ao Reino de Galicia
Se hai un símbolo inseparable de Vilasobroso é o seu castelo medieval. Erguido sobre o monte Landín, domina toda a contorna desde hai séculos e foi coñecido historicamente como a "Chave do Antigo Reino de Galicia", pola súa importancia estratéxica no control das comunicacións entre o interior e a costa.
As primeiras referencias ás estruturas defensivas remóntanse, segundo a tradición, ao século IX, cando o rei Bermudo II atoparía aquí refuxio durante as incursións viquingas. Xa no ano 1095, Dona Urraca e Raimundo de Borgoña concederon o señorío da fortaleza á cidade de Tui.
O castelo sufriu a destrución durante as revoltas irmandiñas do século XV, sendo reconstruído pouco despois e converténdose co paso do tempo na cabeza do antigo Marquesado de Sobroso.
Na actualidade constitúe un dos castelos medievais mellor conservados de Galicia. Aínda que se atopa integramente no termo municipal de Mondariz, pertence ao Concello de Ponteareas e funciona como museo e centro de interpretación histórica, converténdose nun dos principais reclamos turísticos do sur da provincia de Pontevedra.
Da Portela a Vilasobroso
A parroquia estivo dedicada desde sempre a San Martiño, o seu patrón. Durante séculos foi coñecida como San Martiño da Portela, denominación que mantivo ata 1926, ano no que adoptou oficialmente o actual nome de Vilasobroso, directamente vencellado á fortaleza e ao antigo señorío.
O topónimo fai referencia ás numerosas sobreiras (sobros) que antigamente cubrían boa parte destas terras.
Outro fito fundamental chegou en 1924 coa constitución oficial da Entidade Local Menor, unha condición administrativa que continúa vixente e que converte Vilasobroso nun dos poucos territorios galegos con este modelo de autogoberno.
Desde 2023 preside a Entidade Local Menor o alcalde pedáneo Alexandre Estévez Gil (BNG).
Unha paisaxe modelada polos ríos
A natureza tamén forma parte da identidade de Vilasobroso. O territorio está estreitamente ligado aos ríos Tea e Xabriña, ambos pertencentes á conca do Miño.
O Xabriña percorre a parte norte da parroquia despois de descender desde a Serra do Suído por espazos de elevado valor ambiental próximos ao castelo, antes de entregar as súas augas ao Tea.
Pola súa banda, o Tea, nacido tamén na Serra do Suído, vertebra toda a comarca do Condado ata desembocar no Miño, configurando unha paisaxe rica en bosques, vales e pequenas áreas agrícolas.
A parroquia conserva ademais numerosos mananciais naturais, especialmente nas zonas de Vales e A Lagoa, que durante xeracións abasteceron de auga ás vivendas da contorna.
Unha parroquia viva
Segundo os datos correspondentes a 2025, San Martiño de Vilasobroso conta con 362 habitantes, sete máis ca no ano anterior, distribuídos nos lugares do Cruceiro, A Pena, Saniñáns, Veigadraga e Vilasobroso.
A actividade económica e social mantense moi presente grazas á existencia de diversos servizos e negocios locais, entre os que destacan a sede da Entidade Local Menor, o Casino de Vilasobroso, convertido en centro sociocultural da parroquia; a pizzería-restaurante O Castelo; o restaurante Rianxo; as instalacións deportivas de Castelo Pádel Club Sport & Food; un campo de fútbol, unha pista polideportiva, un desguace de vehículos, un antigo serradoiro, o Autoservizo Sobroso, a Panadería Martínez e outros pequenos establecementos que dinamizan a vida diaria da veciñanza.
Tradicións que fortalecen a identidade
Ao longo do ano, Vilasobroso conserva unha intensa programación cultural e festiva que reforza o sentimento de pertenza da comunidade.
Entre as celebracións máis representativas destacan as Fogueiras de San Xoán, as festas patronais de San Martiño, as de Santa Lucía, o tradicional Serán de Vilasobroso e o Festi-Valiño, encontros que cada ano reúnen centos de persoas e manteñen vivas as tradicións populares.
Historia, patrimonio, natureza e participación veciñal conviven así nun territorio que continúa facendo do seu castelo non só un monumento, senón o gran símbolo dunha comunidade orgullosa do seu pasado e comprometida co seu futuro.