Santiago de Covelo, corazón administrativo e social do municipio: historia, patrimonio e vida activa nunha parroquia clave
Santiago de Covelo, situada no centro-sur do termo municipal, non é só unha parroquia máis do concello: é a súa capital administrativa e o núcleo urbano onde se concentra boa parte da vida pública. Cunha poboación de 580 habitantes segundo o IGE en 2025 —once máis que no ano anterior—, destaca como a parroquia máis habitada do municipio, consolidando unha tendencia de estabilidade demográfica pouco común no rural galego.
A súa historia remóntase, polo menos, ao século XIII, cando xa aparece documentada. Durante o Antigo Réxime, foi cabeza do Señorío de Covelo baixo o Condado de Amarante, exercendo influencia sobre varias parroquias da contorna. Este pasado explica en boa medida o seu actual peso institucional e simbólico.
Un territorio con identidade propia
A parroquia abrangue arredor de 7 km² e conta con preto de 700 hectáreas de monte comunal, xestionadas en boa parte pola Comunidade de Montes. O territorio está salpicado de aldeas e lugares como Carballeda, O Castro, A Ermida ou Coveliño, ademais do propio casco urbano.
A súa riqueza natural complétase cunha notable rede hidrográfica, con ríos e regatos como o de Ponte Piñeiro ou o Coveliño, que forman parte da paisaxe tradicional da zona.
Patrimonio histórico e cultural de referencia
Santiago de Covelo posúe un patrimonio excepcional que abarca diferentes épocas. Destacan os restos arqueolóxicos como o Castro de O Castro, o asentamento romano de Coto ou os túmulos megalíticos da necrópole de Porto do Boi, ademais de petroglifos e mámoas que evidencian a ocupación humana desde tempos prehistóricos.
No ámbito arquitectónico, sobresaen a igrexa parroquial do século XVIII, con escudos da casa dos Ozores, e a Ermida de San Pedro. Tamén destacan edificacións señoriais como a Casa Grande de Lamela ou a Casa-Museo Pazo da Cruz, do século XVI.
Un dos elementos máis singulares é o Cruceiro do Santísimo Cristo dos Aflixidos (1899), único en Galicia polas súas alegorías profanas —Industria, Agricultura, Artes e Xustiza— representadas con figuras femininas.
Unha parroquia con servizos completos
A capitalidade municipal tradúcese nunha ampla oferta de servizos. En Santiago de Covelo sitúanse o Concello —que integra tamén servizos sociais, rexistro civil ou xulgado de paz—, centro de saúde, farmacia, sucursal bancaria, residencia de maiores e centro educativo, entre outros.
A parroquia conta ademais con infraestruturas culturais e deportivas como auditorio, biblioteca, pavillón municipal ou campo de fútbol, así como tecido comercial básico e pequenas empresas locais, entre as que destaca “Capón de Covelo”.
Festas que marcan o calendario
O calendario festivo é outro dos piares da vida parroquial. Entre as celebracións máis destacadas figura a Festa de San Pedro da Ermida (29 de xuño), con actos relixiosos e música tradicional.
Especial relevancia teñen as Grandes Festas Patronais e do Churrasco de Covelo, que se celebran do 23 ao 25 de xullo. Esta cita, que combina tradición relixiosa, feira artesanal e gastronomía, reúne a miles de persoas nunha multitudinaria churrascada popular. Creada nos anos 80 polo coñecido carniceiro local “Nito”, acadará en 2026 a súa 45ª edición.
Completan o calendario as festas da Virxe das Dores, a festividade do Pilar e romarías tradicionais como a das Pacuillas da Franqueira.
Escenario de mobilización social
Nos últimos anos, Santiago de Covelo tamén foi escenario de importantes mobilizacións cidadás, especialmente en defensa da sanidade pública ou da seguridade viaria. Ademais, acolleu actos institucionais de relevancia, como homenaxes oficiais ou concentracións multitudinarias.
Unha parroquia clave para o presente e o futuro
A combinación de historia, patrimonio, servizos e dinamismo social converten a Santiago de Covelo nunha parroquia estratéxica dentro do municipio. O seu papel como centro político e administrativo, unido a unha identidade cultural viva, fai dela un referente no sur da provincia de Pontevedra e un exemplo de equilibrio entre tradición e modernidade no rural galego.
Con documentación de Alejandro Outerelo.