Santa Mariña de Covelo: a parroquia que deu nome a todo un concello e gardou séculos de historia viva

No mapa administrativo é unha parroquia máis. Pero na memoria colectiva, Santa Mariña de Covelo é moito máis ca iso: é a orixe, o núcleo primixenio que deu nome a todo un concello e que, séculos despois, continúa conservando unha riqueza patrimonial, cultural e relixiosa pouco común no interior de Pontevedra.

Situada entre Santiago de Covelo —actual capital municipal— e Paraños, esta parroquia de apenas 260 habitantes (segundo o IGE 2025) agocha unha historia que se remonta, cando menos, ao ano 1198, data da súa primeira referencia documental coñecida. Pero segundo diversas fontes, o seu pasado podería ser aínda máis antigo, ligado ao asentamento orixinal que, co paso do tempo, acabou dividíndose entre Santa Mariña e Santiago de Covelo.

Un territorio pequeno, unha historia inmensa

Con só 7,36 km² de extensión, Santa Mariña concentra unha densidade histórica e etnográfica excepcional. A parroquia está formada por múltiples núcleos e aldeas —como Baldomar, O Barreiro, Pazos, Piñoi ou O Souto— que, á súa vez, agrupan pequenos lugares que conforman unha complexa rede de asentamentos tradicionais.

A riqueza toponímica é outro dos seus sinais de identidade: máis de 740 denominacións catalogadas, entre núcleos habitados, camiños, hidrónimos, paraxes e bens culturais, dan boa conta da profunda relación entre a comunidade e o territorio ao longo dos séculos.

Patrimonio que fala do pasado

Poucas parroquias poden presumir dunha lista patrimonial tan ampla e diversa. En Santa Mariña conviven restos prehistóricos, arquitectura relixiosa monumental e elementos da vida cotiá tradicional.

Entre os seus principais atractivos destacan:

• Mámoas e petroglifos que evidencian a ocupación humana desde tempos prehistóricos
• O Castro do Coto de Aldir
• A igrexa parroquial do século XVIII, co seu adro, casa rectoral e torreiro
• O impoñente Santuario da Nosa Señora ao pé da Cruz, en Baldomar, cun destacado baldaquino barroco
• A Ermida de San Bieito de Pazos
• Cruceiros, petos de ánimas e cruces repartidos por toda a parroquia
• Infraestruturas históricas como o Tanque de Baldomar (1914), exemplo singular de enxeñaría tradicional en pedra

A isto súmanse muíños, pontes, antigas դպրոցas, o consultorio médico e mesmo vestixios da antiga casa infanzona de Baldomar, configurando un conxunto que reflicte a evolución social e económica da parroquia.

Auga, monte e vida comunitaria

O territorio está marcado tamén pola presenza da auga, con múltiples regatos como o de Caxigueiro, Caldeirós ou Verdego, que historicamente alimentaron tanto o consumo humano como as actividades agrícolas.

O monte comunal, que chegaba ata parroquias veciñas como A Lamosa ou Prado da Canda, evidencia a importancia dos recursos compartidos e da organización comunitaria, que aínda hoxe se mantén a través da Comunidade de Montes.

Un pasado con actividade e servizos

Aínda que hoxe o rural vive un proceso de despoboamento, Santa Mariña chegou a contar cunha intensa actividade económica e social: tabernas, ultramarinos, zapatería, consultorio médico e unha forte base agrícola sustentaban a vida diaria dunha comunidade activa.

A forza das tradicións: fe e identidade

Se hai algo que define Santa Mariña é a súa profunda tradición relixiosa e festiva, que segue marcando o calendario anual.

Entre as celebracións máis destacadas están:

• San Bieito de Pazos (21 de marzo)
• Romería da Santa Cruz (3 de maio), unha das máis importantes, con tradicións populares como os poxos e antigas merendas no monte
• Festas da Virxe da Saúde (xullo), que combinan actos relixiosos e música tradicional e moderna
• Santa Mariña (18 de xullo), patroa da parroquia
• O Desencravo de Venres Santo, documentado xa en 1711 e recuperado recentemente
• A Romaría das Pascuíñas, ligada ao histórico santuario da Franqueira

Estas celebracións non só manteñen viva a tradición, senón que reforzan o sentimento de pertenza e continuidade histórica.

Un legado que resiste

Santa Mariña de Covelo non é só unha parroquia: é un arquivo vivo da historia galega, onde cada pedra, cada camiño e cada romaría contan unha parte dun relato colectivo que atravesa séculos.

Nun contexto de cambio e despoboamento rural, o seu patrimonio material e inmaterial convértese nun valor fundamental non só para Covelo, senón para toda Galicia.

Porque entender Santa Mariña é, en boa medida, entender as raíces dun territorio.

Documentación: Alejandro Outerelo