Paraños: unha parroquia con historia, vida e identidade no corazón de Covelo

No sur do concello pontevedrés de Covelo atópase Paraños, unha parroquia que combina tradición, patrimonio e dinamismo actual. Situada a ambos marxes da N-120, non só é un punto clave de acceso ao municipio, senón tamén unha porta de entrada cara á autovía das Rías Baixas. Cunha poboación de 203 habitantes (IGE 2025), Paraños segue a medrar lixeiramente, mantendo viva a súa identidade rural con proxección de futuro.

📍 Un territorio con personalidade propia

Paraños abrangue unha superficie de 6,13 km², cunha forma de pentágono irregular que acolle dez núcleos de poboación: A Margarida, O Roupeiro, Cotarel, Portocortiñas, Moreiros, As Laxas, Os Condes, As Medelas, O Quinteiro e Picoto.

A riqueza toponímica é outro dos seus sinais de identidade: máis de 500 microtopónimos catalogados dan conta da fonda relación da veciñanza co territorio.

🌿 Natureza e paisaxe: o valor do río Xabriña

Un dos grandes tesouros naturais da parroquia é o río Xabriña, que nace na serra da Canda e atravesa Paraños formando un val de gran valor ecolóxico.

O seu bosque de ribeira, integrado no espazo Natura 2000, alberga unha ampla biodiversidade. Ademais, unha ruta de sendeirismo promovida pola Comunidade de Montes permite descubrir este entorno privilexiado.

Os montes comunais —máis de 300 hectáreas— inclúen espazos como o Monte da Peroxa, O Quinteiro, Picoto ou As Medelas, fundamentais para o equilibrio ambiental e a economía local.

🏛️ Patrimonio: unha memoria viva

Paraños destaca por unha extraordinaria riqueza patrimonial que reflicte séculos de historia:

• Igrexa parroquial do século XVIII, con elementos únicos como a flor hexapéala e o escudo dos Ozores
• Antigo camposanto monumental
• 17 muíños tradicionais
• Mámoas e restos calcolíticos
• Petos de ánimas, cruceiros e cruces (ata 14 elementos relixiosos de pedra)
• Lagares e eiras da cera, testemuño dunha antiga industria local
• Fontes, levadas e pozas de rego

Especial mención merecen as campás da igrexa, cunha singularidade pouco común: ambas teñen o mesmo diámetro (65 cm), pero distinta altura.

🏪 Economía local: tradición e modernidade

Historicamente, Paraños non foi só unha parroquia agraria. Xa no século XVIII contaba con tabernas, arrieiros, ferreiros ou artesáns da cera.

Na actualidade, combina esa herdanza cun tecido económico diverso:

• Hotel de 4 estrelas “La Rectoral”
• Casa Serafín (estanco, tenda e bar histórico)
• Restaurante La Pradera
• Centro ecuestre
• Industrias Cárnicas Fontefría (principal motor industrial)
• Estación de servizo con supermercado
• Comercio agrícola, distribución e construción

🎭 Vida social e asociativa

A parroquia conta cunha intensa vida comunitaria, sostida por múltiples colectivos:

• Comunidade de Montes (1979)
• Asociación de veciños
• Asociación cultural e deportiva Río Xabriña
• Grupo Sentimento (coro)
• Grupo de gaitas “Os Cinco nun coche”

Outras entidades históricas, como o club de fútbol ou a asociación Treboada, forman parte da memoria colectiva.

🎉 Festas e tradicións que unen

O calendario festivo de Paraños é un dos seus grandes sinais de identidade:

• Virxe da O (18 de decembro): celebración relixiosa marcada polo inverno
• Virxe do Carmen (xullo): as festas grandes, con música, tradición e convivencia
• Rosario (outubro): celebración máis íntima, ás veces acompañada de magosto

Pero a tradición máis singular é a romaría das Pacuillas na Franqueira, un encontro interparroquial cheo de simbolismo. En Cotarel prodúcese un ritual ancestral no que imaxes, pendóns e cruces “saúdanse” mediante xestos ritualizados como saltos, bicos e reverencias, nunha mostra única de patrimonio inmaterial.

🧭 Unha parroquia con peso en Covelo

Paraños é moito máis ca unha parroquia: é un espazo onde conflúen historia, natureza, economía e cultura.

O seu papel como núcleo de servizos, xunto coa riqueza patrimonial e a vitalidade social, convértena nun referente dentro do concello de Covelo e nun exemplo de como o rural pode manter a súa esencia sen renunciar ao futuro.

Con información de Alejandro Outerelo.