Moreira, onde o Tea garda a memoria dunha parroquia

Hai lugares que serven para cruzar un río e outros que, co paso dos séculos, acaban explicando un territorio. A Ponte das Partidas pertence aos segundos.

O Tea corre baixo os seus catro arcos no lugar de Urcela. A auga pasa; a ponte permanece. E arredor dela foron quedando historias, crenzas, camiños e lembranzas que permiten achegarse a Moreira non só como unha das parroquias do sur de Ponteareas, senón como unha comunidade profundamente vinculada ao río.

O Tea modelou a súa paisaxe, pero tamén condicionou durante séculos as comunicacións, a actividade económica e as relacións entre os habitantes das dúas beiras. Esa convivencia coa auga continúa formando parte da vida diaria dunha parroquia que conta actualmente con 712 habitantes, segundo os datos do Nomenclátor de Galicia.

A Amarela, O Calvario, A Cañota, As Covas, A Feira, Macadín, Os Muíños, A Peroxa, O Pontillón, Rañe de Abaixo, Rañe de Arriba, Requeixo, A Ribeira do Río, Sixas, O Soutiño, Urcela e Vilanova son algúns dos lugares que conforman Moreira.

Pero poucos elementos permiten comprender a súa historia como a Ponte das Partidas.

Catro arcos sobre séculos de historia

A ponte comunica as terras de Ponteareas coas de Salvaterra de Miño e durante séculos constituíu un paso relevante nas vías de comunicación da contorna.

A súa cronoloxía esixe, con todo, prudencia. Diversas fontes sitúan unha posible orixe do paso en época romana, mentres que a estrutura conservada presenta importantes transformacións medievais, especialmente dos séculos XIV e XV. A ponte mide aproximadamente 41 metros de lonxitude e catro de anchura e está formada por catro arcos: dous apuntados e outros dous de medio punto.

A pedra conta unha parte da historia. A outra conservouna a memoria popular.

Porque mesmo o nome de Ponte das Partidas deu lugar a diferentes explicacións transmitidas ao longo das xeracións.

Unha delas fala dunha banda de ladróns que se reuniría baixo os seus arcos para «partir», ou repartir, o botín das súas feitorías. Outra sitúa neste lugar a cabaleiros que se xuntaban antes de partir cara a diferentes destinos.

E hai unha terceira historia, moito máis elaborada, que converte a ponte no escenario dunha das lendas máis singulares da contorna: a dos sete santos.

Sete irmáns e unha promesa

A tradición conta que sete irmáns —Asunción, Lucía, María da O, Marta, Amaro, Brais e Cibrán— se reunían na Ponte das Partidas antes de emprender camiños diferentes para predicar e facer o ben.

Antes de marchar fixeran unha promesa: axudarse mutuamente e regresar algún día ao mesmo lugar para reencontrarse.

A lenda continúa despois da súa morte. Sobre os seus corpos terían xurdido sete montes relacionados cos lugares nos que posteriormente serían venerados. Neles acabarían levantándose sete capelas: Pesqueiras, Ganade, Picoña, Ribarteme, Lira, Areas e Guláns.

Non estamos ante un relato que deba interpretarse como unha crónica histórica. O seu valor está noutro lugar: na tradición oral e na maneira coa que unha comunidade explicou durante xeracións a súa paisaxe.

A historia dos sete irmáns foi recollida, entre outras fontes, por Manrique Fernández na obra Ponteareas máxica. Mitos, ritos e lendas, publicada en 2002.

É precisamente nese territorio situado entre a historia documentada e a memoria popular onde a Ponte das Partidas adquire unha dimensión que vai moito máis alá da arquitectura.

A ponte onde se pedía protección para os que ían nacer

Hai outra tradición que o confirma.

A Ponte das Partidas está asociada a un dos antigos ritos vinculados ás pontes galegas: o chamado bautismo prenatal.

Segundo a tradición recollida en Moreira, mulleres embarazadas que temían perder o bebé acudían á ponte para realizar un ritual ao que se atribuía a capacidade de protexer a xestación. A práctica tivo suficiente presenza na memoria colectiva como para que o lugar fose coñecido tamén como Ponte das Paridas.

A ponte convertíase así en algo máis que un paso entre dúas beiras.

As pontes ocuparon durante séculos un territorio simbólico singular no imaxinario popular: lugares de tránsito e encontro, fronteiras entre espazos diferentes e escenarios aos que podían atribuírse propiedades protectoras.

Na Ponte das Partidas esa memoria quedou asociada a algo tan esencial como a esperanza de que unha nova vida chegase a bo termo.

O Tea, paisaxe e lugar de encontro

Pero ningunha destas historias pode entenderse sen mirar cara á auga.

O Tea é o outro gran protagonista de Moreira.

As súas beiras forman parte dunha paisaxe natural de notable valor e, ao mesmo tempo, dun territorio profundamente incorporado á vida da parroquia.

A praia fluvial e a contorna da Ponte das Partidas son hoxe espazos de encontro e lecer, especialmente durante o verán. A veciñanza segue reuníndose arredor dun río que durante séculos marcou os seus camiños e que continúa acollendo actividades relacionadas coa cultura, os produtos locais e a convivencia.

Mudaron os usos e mudaron os tempos, pero non desapareceu esa relación.

O Tea segue sendo unha presenza diaria.

E non sempre amable.

Cando o río entra nas casas

A mesma proximidade á auga que proporciona a Moreira boa parte da súa paisaxe e identidade tamén converte a parroquia nun territorio especialmente exposto ás crecidas.

Cando as choivas son intensas, o Tea deixa de ser unicamente a postal tranquila que discorre baixo a Ponte das Partidas.

Os seus desbordamentos chegaron a afectar vivendas, baixos, garaxes e instalacións e obrigaron mesmo a realizar evacuacións.

En novembro de 2022, unha crecida afectou especialmente a Moreira e A Freixa, con decenas de vivendas afectadas e veciños que tiveron que ser evacuados.

É a outra memoria do río.

Para quen vive preto del, o Tea pode significar natureza, baño, encontro e patrimonio, pero tamén noites mirando como sobe o nivel da auga.

Esa dualidade —o río que dá identidade e o río que ameaza— forma parte igualmente da historia de Moreira.

Un patrimonio que non cabe nun monumento

Reducir Moreira á Ponte das Partidas sería, con todo, esquecer que unha parroquia se constrúe tamén coa vida que acontece arredor dos seus monumentos.

A súa identidade permanece nos lugares que a conforman, nos camiños que a comunican con Ponteareas e Salvaterra, nas festas de San Martiño, o seu patrón, na Virxe da Consolación, nas celebracións populares e nas historias familiares transmitidas de xeración en xeración.

É precisamente esa dispersión a que fai singular o seu patrimonio.

Non está encerrado nun museo nin concentrado nun único edificio.

Está na pedra dunha ponte medieval e na auga que pasa baixo os seus arcos. Está nunha praia fluvial. Nunha lenda sobre sete irmáns que prometeron volver encontrarse. Nun antigo rito co que se procuraba protexer unha vida antes do nacemento. Está nas crecidas que aínda lembran os veciños e nos camiños polos que a parroquia continúa comunicándose co territorio que a rodea.

E está, sobre todo, na memoria dunha comunidade que segue habitando os mesmos lugares nos que naceron aquelas historias.

Unha ponte para atravesar o tempo

Quizais por iso a Ponte das Partidas segue sendo a mellor porta de entrada para comprender Moreira.

Durante séculos permitiu atravesar fisicamente o Tea. Dunha beira á outra pasaron camiñantes, veciños e xeracións enteiras. Pero tamén cruzaron relatos, crenzas e tradicións.

O río continuou correndo e cada época deixou algo nas súas marxes.

Hoxe, cando a auga pasa baixo os catro arcos de Urcela, a ponte segue cumprindo a súa función máis evidente: unir dous territorios.

Pero conserva outra menos visible.

Une a Moreira de hoxe coa parroquia que foi. Un lugar construído arredor dun río e dunha ponte, onde a historia documentada e a memoria popular continúan camiñando xuntas.