Mondariz, moito máis ca un concello: a capital da música tradicional, da auga e dos seráns
Entre montañas, ríos e fragas centenarias, Mondariz conserva unha identidade única que combina patrimonio histórico, riqueza natural e unha intensa vida cultural. Cun pasado marcado pola emigración, a tradición musical e a forza das súas aldeas, o municipio reivindica o seu papel como un dos grandes referentes culturais e paisaxísticos do interior de Galicia.
Mondariz, un tesouro entre o Tea e as serras do sur de Pontevedra
Mondariz é un deses lugares onde a historia, a natureza e a cultura conviven en harmonía. Situado na comarca do Condado, o municipio conta na actualidade con 4.456 habitantes e unha superficie de 82,33 quilómetros cadrados, distribuídos en doce parroquias e arredor dun centenar de aldeas e lugares. A súa capital municipal atópase na parroquia de Santa Baia de Mondariz, corazón administrativo e social do concello.
Aínda que a súa poboación chegou a superar os 8.000 habitantes durante os anos cincuenta, Mondariz soubo adaptarse aos cambios demográficos mantendo intacta a súa esencia rural e comunitaria. Hoxe continúa sendo un territorio vivo, orgulloso das súas raíces e da súa identidade.
Unha paisaxe modelada pola auga
O río Tea é a gran columna vertebral do municipio. Nacido en Covelo, atravesa Mondariz formando un val que contrasta coa altitude das montañas que o rodean. O seu elevado valor ecolóxico fixo que este espazo estea integrado na Rede Natura 2000 como Zona de Especial Conservación (ZEC). Nas súas marxes aparecen lugares de gran atractivo natural, como as praias fluviais do Ceo e do Val.
Xunto ao Tea destacan outros cursos fluviais como o Xabriña, o Lougariños ou o río Aboal. Precisamente este último alberga unha fraga autóctona de preto de cen hectáreas considerada un dos espazos naturais de maior valor ambiental da zona.
O relevo tamén define a personalidade do municipio. As serras do Suído e da Paradanta dominan a paisaxe, con cumios como o Coto de Eira, de 884 metros de altitude, ou o Coto Saramagoso, que ofrecen impresionantes panorámicas sobre o val do Tea.
Patrimonio histórico e monumental
Poucos concellos poden presumir dunha riqueza patrimonial tan diversa. Mondariz conserva vestixios arqueolóxicos, castros, mámoas, petróglifos e elementos etnográficos que permiten percorrer milleiros de anos de historia.
Entre os seus símbolos máis recoñecibles destaca o Castelo do Sobroso, fortaleza medieval que domina visualmente gran parte da comarca. A el súmanse a arquitectura indiana, a Casa da Falúa, a antiga Casa Reitoral, a Praza de Abastos, numerosos cruceiros, pontes históricas e un amplo conxunto de igrexas e capelas repartidas polas parroquias do municipio.
A proximidade con Mondariz-Balneario e a histórica relación entre ambos territorios contribuíron ademais á proxección exterior da zona, especialmente grazas á fama internacional das súas augas mineromedicinais.
Un referente da cultura popular galega
Se hai algo que distingue a Mondariz é a forza da súa tradición cultural. O municipio mantén vivo un importante legado vinculado á música tradicional galega, aos seráns, aos ranchos de reis e aos oficios tradicionais.
Agrupacións como a Banda de Música Cultural de Mondariz, Agarimos da Terra, Sacapunto ou as Pandereteiras de Toutón continúan dinamizando a vida cultural local e transmitindo ás novas xeracións un patrimonio inmaterial de enorme valor.
Especial relevancia ten a figura de José Bautista Mariño, músico e impulsor cultural que deixou unha fonda pegada no municipio. Fundador da recoñecida Orquestra Mariño, director de agrupacións musicais e nomeado Fillo Predilecto de Mondariz en 2015, o ano 2027 marcará o centenario do seu nacemento.
Un concello que mira ao futuro sen esquecer as súas raíces
Mondariz conta hoxe cunha ampla rede de servizos que inclúe centro de saúde, centros culturais, instalacións deportivas, piscina municipal, centros educativos, comercio local e industrias de referencia como a planta embotelladora de Augas de Mondariz.
Ao mesmo tempo, mantén viva a esencia das súas aldeas, das súas festas populares e da súa estreita relación coa natureza. Un equilibrio que converte este municipio nun dos grandes tesouros do interior pontevedrés.
Porque Mondariz non é só un concello. É un territorio de memoria, tradición e identidade. Un lugar onde a auga segue marcando o ritmo da vida, onde os seráns continúan reunindo xeracións e onde a música tradicional segue soando con forza. Para moitos, unha das capitais culturais de Galicia.
DOCUMENTACIÓN: Alejandro Outerelo.