Mondariz-Balneario: o concello máis pequeno de Galicia que naceu arredor dunha fonte termal
No corazón da comarca do Condado, entre os municipios de Mondariz e Ponteareas e á beira do río Tea, atópase Mondariz-Balneario, un dos concellos máis singulares de Galicia. A súa excepcionalidade non reside só nas súas dimensións —é o municipio máis pequeno da comunidade—, senón tamén na súa propia orixe: un concello nacido arredor dun balneario e construído sobre o prestixio das súas augas mineromedicinais.
Un municipio creado pola forza da auga
A historia de Mondariz-Balneario está estreitamente ligada á parroquia de Troncoso, territorio que formaba parte do concello de Mondariz ata que, en 1924, adquiriu a condición de municipio independente. A súa creación administrativa foi consecuencia directa do extraordinario desenvolvemento do balneario, que impulsou o crecemento dun núcleo urbano propio e diferenciou este espazo do seu entorno inmediato.
A paisaxe do concello está marcada pola presenza do río Tea e pola confluencia do río Xabriña, ambos procedentes do veciño municipio de Covelo. Neste entorno fluvial brotan as coñecidas augas mineromedicinais que, cunha temperatura natural situada entre os 15 e os 17 graos centígrados, deron fama internacional á localidade e condicionaron o seu desenvolvemento económico, social e urbanístico.
Situado nunha zona de transición entre o val e a montaña, Mondariz-Balneario combina un territorio reducido cun elevado valor ambiental, onde a auga continúa sendo o principal elemento vertebrador da súa identidade.
O esplendor dunha vila termal histórica
A finais do século XIX e comezos do XX, o balneario transformou completamente a fisionomía da zona, converténdoa nun dos destinos termais máis prestixiosos da Península Ibérica. Aquel período de esplendor deixou unha pegada arquitectónica que aínda hoxe define a imaxe do municipio.
Entre os seus principais elementos patrimoniais destacan a Igrexa Parroquial, a Capela de San Pedro e a Capela do Gran Hotel, ademais dun amplo conxunto de edificios vinculados á actividade turística e residencial. Antigos hoteis, chalés, escolas, inmobles administrativos e instalacións relacionadas co termalismo forman parte dun legado arquitectónico único en Galicia.
Especial relevancia ten o Gran Hotel de Mondariz, símbolo da época dourada do balneario, así como o conxunto urbanístico e arquitectónico asociado ao prestixioso arquitecto Antonio Palacios. Fontes históricas, xardíns, escalinatas e espazos monumentais completan unha paisaxe urbana que conserva o encanto da Belle Époque.
Pequeno en extensión, grande en personalidade
Con apenas algo máis de 2 quilómetros cadrados de superficie, Mondariz-Balneario ostenta o título de concello máis pequeno de Galicia. A súa poboación, que ronda os 700 habitantes, distribúese nunha única parroquia e varios pequenos lugares, concentrándose principalmente no núcleo urbano.
Vista do histórico Gran Hotel de Mondariz, símbolo da tradición termal galega.
Esta dimensión reducida tamén se reflicte na súa organización institucional. A corporación municipal está formada por sete concelleiros e, desde as eleccións municipais de 2023, o goberno local está encabezado polo BNG, abrindo unha nova etapa política tras décadas de predominio do Partido Popular.
Unha economía sostida polo turismo de saúde
O termalismo continúa sendo o principal motor económico do municipio. O balneario, a actividade hoteleira, a restauración, os servizos sanitarios, o campo de golf e as instalacións hípicas conforman unha oferta que atrae visitantes durante todo o ano.
Esta realidade provoca que, especialmente nas tempadas de maior afluencia turística, a presenza de persoas no municipio multiplique amplamente o número de residentes habituais, convertendo Mondariz-Balneario nun dos destinos de benestar máis recoñecidos do noroeste peninsular.
Refuxio da cultura e da alta sociedade
Ao longo da súa historia, as augas de Mondariz-Balneario atraeron numerosas figuras destacadas da vida cultural, política e social. Polas súas instalacións pasaron personalidades como Emilia Pardo Bazán, Benito Pérez Galdós, Rosalía de Castro e membros da aristocracia e da alta sociedade europea.
A presenza destes visitantes contribuíu a consolidar o prestixio internacional do balneario e a situar a localidade como un referente dentro do mapa termal europeo.
Un caso único en Galicia
Poucos lugares poden presumir dunha historia tan estreitamente vinculada a un recurso natural como Mondariz-Balneario. O que comezou como un enclave arredor dun manancial converteuse co paso do tempo nun concello independente, cunha identidade propia construída sobre a auga, a arquitectura e a memoria histórica.
Máis aló do seu reducido tamaño, Mondariz-Balneario representa un exemplo singular de como o patrimonio termal foi capaz de moldear un territorio, impulsar unha economía e crear unha personalidade diferenciada que segue viva máis dun século despois.
DOCUMENTACIÓN: Alejandro Outerelo.